تفسیر آیهٔ ۱۲۹ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ كَذٰلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظّٰالِمِينَ بَعْضاً بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ » (و این‌گونه، برخی از ستمکاران را به سزای آنچه به‌دست می‌آوردند، سرپرست و مسلط بر برخی دیگر قرار می‌دهیم). در این آیه روشن شده است که سرپرست قراردادنِ برخی از ستمکاران بر برخی دیگر، بر اساس همان حقیقتی روی می‌دهد که در آیهٔ پیش بیان شد؛ یعنی پیرو، به‌واسطهٔ فریب‌کاری و وسوسهٔ پیشوا، مایهٔ بهره‌مندیِ او می‌شود و به این سبب، گناهان را برای خود گرد می‌آورد تا آنکه سرانجام، خداوند آن پیشوا را سرپرست و مسلط بر او می‌گرداند و پیرو را تحت ولایت او درمی‌آورد.

و این سخن پروردگار که « بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ » (به سبب آنچه به‌دست می‌آوردند)، حرف «باء» در آن برای سببیّت (علت بودن) یا مقابله (تاوان دادن) است. این تعبیر می‌رساند که این سرپرستی و سلطه تنها به‌صورت کیفر است که ستمکاران در برابر ستم‌هایی که کسب کرده‌اند به آن دچار می‌شوند، نه آنکه تسلطی ابتدایی و بدون هیچ گناهِ پیشین باشد؛ درست مانند آنچه در این آیه آمده است: «يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَ مٰا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِينَ» (خداوند بسیاری را با آن گمراه، و بسیاری را با آن هدایت می‌کند؛ و جز نافرمانان را با آن گمراه نمی‌سازد؛ بقره: ۲۶). در این آیه، سیاق کلام از غایب به متکلم چرخش یافته (التفات صورت گرفته) است تا بیان این حقیقت به پیامبر (ص) اختصاص یابد؛ زیرا آنان شایستگیِ دریافت آن را ندارند؛ و این روی‌آوردن به صیغهٔ متکلم، به‌خاطر ویژگیِ سخنِ متکلم است؛ همان شیوه‌ای که با رازگویی و سخن محرمانه تناسب دارد. افزون بر این، در این آیات موارد دیگری از التفات نیز دیده می‌شود که چراییِ آن‌ها بر اهل تدبر پوشیده نیست.

بحث روایی

در تفسیر قمی درباره‌ی فرموده‌ی خدای متعال: « وَ كَذٰلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظّٰالِمِينَ بَعْضاً » (و این‌گونه برخی ستمکاران را بر برخی دیگر مسلط یا همدم می‌سازیم...) تا پایان آیه، آمده است:

فرمود: «نولي كل من تولى أولياءهم-فيكونون معهم يوم القيامة» (هر کس را که ولایتِ پیشوایان آنان را پذیرفته است با ایشان همراه می‌سازیم، و در نتیجه در روز قیامت با آنان خواهند بود).

و در کافی به سند خود از ابوبصیر روایت شده است که امام باقر (ع) فرمود: «ما انتصر الله من ظالم إلا بظالم» (خداوند هرگز از هیچ ستمکاری انتقام نگرفت مگر به وسیله‌ی ستمکاری دیگر)، «و ذلك قول الله عز و جل « وَ كَذٰلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظّٰالِمِينَ بَعْضاً »» (و این همان سخن خدای عزّ و جلّ است که: «و این‌گونه برخی ستمکاران را بر برخی دیگر مسلط می‌گردانیم»).

می‌گویم: دلالت آیه بر حصر (انحصاری) که در روایت آمده است، روشن نیست.