تفسیر آیهٔ ۱۰۵ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ كَذٰلِكَ نُصَرِّفُ الْآيٰاتِ وَ لِيَقُولُوا دَرَسْتَ » (و این‌گونه آیه‌ها را گوناگون و پیاپی بیان می‌کنیم، و تا بگویند: «تو درس آموخته‌ای»...). این بخش را به‌صورت «دارست» (با صیغهٔ خطاب، یعنی با اهل کتاب مباحثه کردی) و « دَرَسْتَ » (به‌صورت مؤنث و غایب، یعنی کهنه و مندرس شد) نیز خوانده‌اند. گفته‌اند: «تصریف» یعنی چرخاندن یک معنای محوری در میان تعابیر و بیان‌های گوناگون و پیاپی تا همهٔ جنبه‌های سودمندِ آن گرد آید. و کلمهٔ « دَرَسْتَ » از ریشهٔ «دَرْس» است که به معنای آموختن و یاد دادن از طریق خواندن است؛ بر پایهٔ همین معنا، قرائتِ «دارست» نیز خواهد بود، جز این‌که افزایش حروف کلمه بر افزایش معنا دلالت می‌کند (یعنی با دیگران مباحثه کردی و آموختی). اما در قرائتِ «دَرَسْتَ» به‌صورت مؤنث و غایب، از ریشهٔ «دُروس» به معنای کهنه شدن و از میان رفتن اثر است؛ یعنی این سخنان کهنه و ناپدید شده‌اند، درست مانند این گفتارِ آنان که می‌گفتند: این سخنان همان افسانه‌های پیشینیان است.

معنای آیه چنین است: ما آیه‌ها را با این شیوه دگرگون می‌سازیم و به بیان‌های گوناگون درمی‌آوریم تا هدف‌های فراوانی برآورده شود؛ از جمله اینکه این تیره‌بختان شقاوتِ خود را به کمال برسانند و به تو تهمت زنند که ای محمد، این سخنان را از برخی اهل کتاب آموخته‌ای، یا بگویند: این گفتارها کهنه شده، دورانش سپری گشته و امروزه سودی ندارد؛ و هدف دیگر اینکه آن را با پاک‌سازی دل‌ها و گشودن سینه‌هایشان برای قومی که اهل دانایی‌اند آشکار و روشن سازیم. این معنا درست مانند سخن خداوند است که می‌فرماید: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لاٰ يَزِيدُ الظّٰالِمِينَ إِلاّٰ خَسٰاراً» (اسراء: ۸۲) (و ما از قرآن آنچه را برای مؤمنان شفا و رحمت است فرو می‌فرستیم، ولی ستمکاران را جز خسارت نمی‌افزاید).