تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ حشر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ يَنْصُرُونَهُمْ » (اگر اخراج شوند، همراهشان بیرون نمی‌روند؛ و اگر با آنان بجنگند، یاری‌شان نخواهند کرد). این سخن، تکذیب تفصیلیِ وعدهٔ منافقان است پس از آنکه با جملهٔ « وَ اللّٰهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكٰاذِبُونَ » به شکل اجمالی تکذیب شده بود. در این آیه «لام» قسم تکرار شده است، و معنایش این است: سوگند که اگر بنی‌نضیر اخراج شوند، منافقان همراه آنان بیرون نخواهند رفت؛ و سوگند که اگر با آنان جنگ شود، یاری‌شان نخواهند داد.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ يُنْصَرُونَ » (و اگر هم یاری‌شان کنند، قطعاً پشت کرده و می‌گریزند، سپس خودشان نیز یاری نخواهند شد). این سخن اشاره به آن دارد که یاریِ منافقان اگر هم فرضا رخ دهد — که هرگز رخ نخواهد داد — پایدار نخواهد بود و سودی به حال اهل کتاب ندارد، بلکه منافقان پا به فرار می‌گذارند و پشت می‌کنند؛ آن‌گاه خودشان نیز یاری نمی‌شوند، بلکه بدون اینکه کسی به دادشان برسد هلاک می‌گردند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۱ و ۱۲ با هم

و خداوند دربارهٔ عبدالله بن اُبیّ و یارانش بر پیامبر نازل فرمود: « أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذِينَ نٰافَقُوا -إلي قوله- ثُمَّ لاٰ يُنْصَرُونَ » (آیا کسانی را که نفاق ورزیدند ندیدی... تا آنجا که: سپس یاری نمی‌شوند) [حشر: ۱۱-۱۲].

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌اسحاق، ابن‌منذر و ابونعیم در «دلائل» از ابن‌عباس روایت کرده‌اند: گروهی از بنی‌عوف بن حارث ــ از جمله عبدالله بن اُبَیّ بن سَلول، ودیعه بن مالک، سُوَید و داعِس ــ نزد بنی‌نضیر پیام فرستادند که: «استوار بمانید و مقاومت کنید؛ زیرا ما هرگز شما را تسلیم نمی‌کنیم، و اگر با شما بجنگند همراهتان می‌جنگیم، و اگر شما را بیرون کنند با شما بیرون می‌آییم». پس بنی‌نضیر در انتظار این یاریِ آنان ماندند، اما آنها کاری نکردند و خداوند در دل‌هایشان هراس افکند.

پس [بنی‌نضیر] از پیامبر خدا (ص) خواستند که آنان را [از مدینه] بیرون بفرستد و از خونشان درگذرد، به این شرط که هرچه شترهایشان بتواند از اموال حمل کند از آنِ خودشان باشد، جز سلاح و زره («الحلقة» یعنی سازوبرگ جنگی و زره). پیامبر (ص) پذیرفت؛ و چنان شد که هر مردی از آنان خانه‌اش را ویران می‌کرد و [تخته‌ها و مصالحش را] بر پشت شتر خود می‌نهاد و راهی می‌شد. سرانجام گروهی از آنان به خیبر رفتند و برخی نیز راهی شام شدند.

می‌گویم: این روایت با آنچه در چندین روایت دیگر آمده ناسازگار است؛ زیرا در آن روایات آمده که خودِ پیامبر (ص) به آنان پیشنهاد فرمود با آنچه شترها می‌توانند از اموال حمل کنند خارج شوند، ولی آنان نپذیرفتند؛ سپس پس از چند روز به همان راضی شدند، اما پیامبر (ص) نپذیرفت مگر آنکه تنها خود و خانواده‌هایشان بدون بردن هیچ مالی بیرون بروند. آنان نیز این‌گونه خارج شدند، و پیامبر (ص) برای هر سه نفر از آنان یک شتر و یک مشک آب قرار داد.