تفسیر آیهٔ ۳۹ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَيَوْمَئِذٍ لاٰ يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لاٰ جَانٌّ » (پس در آن روز، هیچ انس و جنّی از گناهش بازخواست نمی‌شود). این آیه و آیاتی که در پی آن تا پایان سوره می‌آیند، به توصیف حسابرسی و پاداش و کیفر می‌پردازند؛ حالِ مجرمان و کسانی را که از ایستادن در پیشگاه پروردگارشان بیم داشته‌اند و نیز سرانجامِ کار هر یک را بیان می‌کنند.

همچنین این آیه سرعتِ حسابرسی را توصیف می‌کند، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ اللّٰهُ سَرِيعُ الْحِسٰابِ» (و خدا در حسابرسی سریع است؛ نور: ۳۹).

مراد از «یومئذٍ» (در آن روز)، روز قیامت است، و پرسشی که نفی شده، همان شیوهٔ معمول و شناخته‌شدهٔ پرسشگری است. نفیِ بازخواست در این آیه، با اثباتِ آن در آیهٔ «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» (آنان را متوقف سازید که باید بازخواست شوند؛ صافات: ۲۴) و آیهٔ «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ» (پس سوگند به پروردگارت، بی‌تردید از همگی‌شان بازخواست خواهیم کرد؛ حجر: ۹۲) ناسازگار نیست؛ زیرا روز قیامت ایستگاه‌ها و موقعیت‌های گوناگونی دارد: در پاره‌ای از آن‌ها بازخواست می‌شود، در برخی بر دهان‌ها مُهر زده می‌شود و اعضای بدن سخن می‌گویند، و در پاره‌ای دیگر، اشخاص با نشانه‌های چهره شناخته می‌شوند.