تفسیر آیهٔ ۴۸ سورهٔ قمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النّٰارِ عَليٰ وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ » (روزی که به رو در آتش کشیده می‌شوند [و به آنان گویند:] بچشید اثر و سوزش دوزخ را). «سَحْب» کشیدن انسان بر روی زمین یا بر صورت است، و کلمهٔ « يَوْمَ » ظرف زمان برای جملهٔ « فِي ضَلاٰلٍ وَ سُعُرٍ » به‌شمار می‌رود. « سَقَرَ » از نام‌های جهنم است و مَسّ (برخورد) آن، همان اصابت گرما و عذابش به آنان است.

معنای آیه این است: قرار داشتنِ آنان در گمراهی و آتش‌های افروخته، در روزی خواهد بود که به رو در آتش کشیده می‌شوند و به آنان گفته می‌شود:

بچشید آنچه را که جهنم با گرما و عذابش بر شما وارد می‌آورد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۸ و ۴۹ با هم

و [امام (ع)] فرمود: «إن القدرية مجوس هذه الأمة-و هم الذين أرادوا أن يصفوا الله بعدله-فأخرجوه من سلطانه» (قدریه [منکران تقدیر الهی] مجوس این امت هستند؛ آنان کسانی‌اند که خواستند خداوند را به عدالتش توصیف کنند، اما او را از قلمرو سلطنتش بیرون راندند) و این آیه دربارهٔ آنان نازل شده است: « يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النّٰارِ عَليٰ وُجُوهِهِمْ-ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ إِنّٰا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنٰاهُ بِقَدَرٍ » (روزی که به رو در آتش کشیده می‌شوند: «بچشید عذاب سقر را! بی‌تردید، ما هر چیزی را به اندازه آفریده‌ایم»).

می‌گویم: مراد از قدریّه، انکارکنندگانِ قَدَر هستند که همان معتزلهٔ قائل به تفویضند (کسانی که می‌گویند کارها به خودِ انسان واگذار شده است). و اینکه فرمود: «آنان مجوسِ این امّتند»، بدان جهت است که می‌گویند: آفرینندهٔ کارهای اختیاری، خودِ انسان است و خدا آفرینندهٔ ماسوای آن است؛ ازاین‌رو، دو خدا اثبات کردند، همان‌طور که مجوس (زرتشتیان) دو خدا اثبات کردند: آفرینندهٔ خیر و آفرینندهٔ شر.

و اینکه فرمود: «خواستند خدا را به عدلش وصف کنند، پس او را از سلطنتش بیرون راندند»، بدان سبب است که آنان برای فرار از اعتقاد به جبر—که با عدل ناسازگار است—به این قائل شدند که انسان خودش کارهایش را می‌آفریند؛ در نتیجه، با گسستن پیوند کارهای بندگان از خدای متعال، او را از سلطنتش بر اعمال بندگانش بیرون بردند.

و اینکه فرمود: «و این آیه دربارهٔ آنان نازل شده است...»، مقصود، تطبیق و جریانِ آیات بر آنان (جَری) است، نه اینکه سببِ نزول و مصداق انحصاری آن باشند؛ زیرا چنان‌که در تفسیر این آیات دانستی، سیاق آن‌ها عام است. و دربارهٔ نزول این آیات در حقّ آنان، روایات دیگری نیز از امام باقر و امام صادق (ع) نقل شده است؛ و از طرق اهل سنت نیز روایاتی به همین مضمون از ابن‌عباس، ابن‌عمر، محمد بن کعب و دیگران آمده است.