تفسیر آیهٔ ۱۷ سورهٔ قمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ »؛ (و به‌راستی ما قرآن را برای پندآموزی آسان ساختیم؛ پس آیا پندپذیری هست؟). واژهٔ «تيسير» به معنای آسان کردن است، و آسان ساختن قرآن برای پندآموزی یعنی بیان آن به شیوه‌ای که فهم مقاصدش برای همگان، چه تودهٔ مردم و چه خواص، و برای فهم‌های ساده و اندیشه‌های ژرف، هر یک به اندازهٔ درک و توانایی خویش، آسان و دست‌یافتنی باشد.

همچنین ممکن است مقصود از آن، فرود آوردن حقایق بلندمرتبه و هدف‌های والای قرآن از افق فهم‌های عادی به مرتبهٔ سخن گفتن به زبان عربی باشد تا همگان به فهم آن دست یابند؛ چنان‌که از این سخن خدای متعال برمی‌آید: «إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ وَ إِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتٰابِ لَدَيْنٰا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ» (زخرف: ۳-۴: ما آن را قرآنی عربی قرار دادیم تا شاید خرد ورزید، و به‌راستی که آن در امّ‌الکتاب نزد ما بلندمرتبه و استوار است).

مقصود از «ذکر»، یاد کردن خدای متعال با نام‌ها، صفات یا کارهای اوست. راغب در کتاب «المفردات» گفته است: «ذکر» گاه به کار می‌رود و مقصود از آن حالتی در نفس آدمی است که انسان به وسیلهٔ آن می‌تواند شناختی را که به دست آورده نگه دارد؛ و این حالت مانند حفظ کردن است، با این تفاوت که واژهٔ «حفظ» به اعتبار اندوختن و نگهداری دانسته به کار می‌رود، و «ذکر» به اعتبار حاضر ساختن و به یاد آوردن آن گفته می‌شود؛ و گاه به حضور چیزی در دل یا جاری شدنش بر زبان، «ذکر» می‌گویند. از همین رو گفته‌اند: ذکر دو گونه است: یاد قلبی و یاد زبانی؛ و هر یک از این دو نیز دو قسم دارد: یادی که پس از فراموشی حاصل می‌شود، و یادی که نه پس از فراموشی، بلکه از تداوم نگهداری در حافظه برمی‌آید؛ و به هر سخنی نیز ذکر گفته می‌شود. پایان کلام راغب.

معنای آیه چنین است: و سوگند می‌خورم که ما قرآن را آسان ساختیم تا بدان پند گیرند و خدای متعال و شئون او را یاد کنند؛ پس آیا پندپذیری هست که به وسیلهٔ آن متذکر شود و در نتیجه به خدا ایمان آورد و آیین حقّی را که قرآن به آن فرا می‌خواند پذیرا گردد؟

بنابراین، این آیه دعوتی همگانی به پندآموزی از قرآن است، پس از آنکه راست‌بودن هشدارها و شدّت عذابی که بدان بیم داده شده بود، مسجّل و تثبیت گردید.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۷، ۲۲، ۳۲ و ۴۰ با هم

در روح‌المعانی دربارهٔ این سخن خدای متعال: « وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ » (و به‌یقین قرآن را برای تذکّر آسان ساختیم) آمده است: ابن‌ابی‌حاتم از ابن‌عباس روایت کرده است: «اگر خداوند قرآن را بر زبان آدمیان آسان نمی‌ساخت، هیچ‌یک از آفریدگان توان آن را نداشت که به کلام خدای متعال سخن بگوید». ادامه در متن کامل

آلوسی می‌گوید: دیلمی نیز مانند این سخن را به‌طور مرفوع (با پیوستن سند به پیامبر) از اَنَس روایت کرده است؛ سپس می‌گوید: شاید گزارش اَنَس، در صورت صحّت سند، در مقام تفسیر آیه نباشد. ادامه در متن کامل

می‌گویم: بعید نیست مقصود همان معنای دومی باشد که پیش‌تر در تفسیر آیه آوردیم. ادامه در متن کامل