تفسیر آیهٔ ۹ سورهٔ ذاریات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خدای متعال که: « يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ » (از آن برگردانده می‌شود هر کس که برگردانده شود)؛ واژهٔ «إفک» به معنای برگرداندن و منصرف کردن است، و ضمیر « عَنْهُ » (از آن) به کتاب آسمانی بازمی‌گردد، از این جهت که قرآن دربردارندهٔ وعدهٔ رستاخیز و پاداش و کیفر است؛ و معنای آیه چنین می‌شود: «از قرآن رویگردان می‌شود هر کس که [از حقیقت] رویگردان شده است». و برخی گفته‌اند: ضمیر به پیامبر (ص) بازمی‌گردد و معنا چنین است: «از ایمان به او منصرف می‌شود هر کس که منصرف گردد». و پیش‌تر دانستی که معنای نخست با سیاق سازگارتر است، هرچند بازگشت و نتیجهٔ هر دو معنا یکی است.

و از برخی نقل شده است که ضمیر « عَنْهُ » (از آن) به آنچه وعده داده می‌شوید («ما تُوعَدُونَ») یا به «دین» (روز جزا) بازمی‌گردد؛ بدین بیان که خدای متعال ابتدا به بادهای پراکنده‌کننده (ذاریات) و جز آن سوگند یاد کرد که رستاخیز و جزا حق است، سپس به آسمان سوگند خورد که آنان دربارهٔ رخ دادن آن در گفتاری ناسازگارند، به‌طوری که برخی در آن تردید دارند و برخی منکرند؛ سپس خدای متعال می‌فرماید: [یعنی] از اقرار به رستاخیز و جزا برگردانده می‌شود کسی که [از پذیرش حق] برگردانده شده است. و این توجیه به وجه پیشین نزدیک است.

و از برخی نقل شده است: ضمیر به «قولِ مختلف» (گفتار ناسازگار) برمی‌گردد و حرف «عَنْ» برای تعلیل (علّت‌آوری) است، چنان‌که در کلام خدای متعال آمده است: «وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِكِي آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِكَ» (هود: ۵۳: «و ما به‌خاطر سخن تو معبودان خویش را رها نمی‌کنیم»)؛ در این صورت، جمله صفت برای «قول» می‌شود و معنا چنین خواهد بود: شما در گفتاری متناقض هستید که به‌سبب آن، هر کس که رویگردان شده، [از حق] رویگردان می‌شود؛ و این وجهی نیکو است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۸ و ۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ » (به راستی شما در گفتاری ناهمگون و ضد و نقیض گرفتارید؛ هر کس از حق منحرف شده باشد، از آن بازگردانده می‌شود)؛ «گفتار مختلف» سخنی است که تناقض‌آمیز باشد و بخشی از آن بخش دیگر را دفع و باطل سازد. و از آنجا که سخن در اثبات راستیِ قرآن یا راستی دعوت یا راستی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در آن وعده‌ای است که دربارهٔ رستاخیز و جزا به آنان داده است، نزدیک‌ترین احتمال این است که مراد از «گفتار مختلف»، سخنان ضد و نقیضِ آنان دربارهٔ قرآن باشد تا از این راه، آنچه را قرآن اثبات می‌کند انکار کنند؛ از این رو گاهی می‌گفتند: قرآن سحر است و آورنده‌اش ساحر، گاهی می‌گفتند: سخنِ پریشانِ ناشی از جن‌زدگی است و آورنده‌اش دیوانه، گاهی می‌گفتند: القائات شیاطین جن است و آورنده‌اش کاهن، گاهی می‌گفتند: شعر است و آورنده‌اش شاعر، گاهی می‌گفتند: این سخن افتراست، گاهی می‌گفتند: انسانی آن را به او یاد می‌دهد، و گاهی نیز می‌گفتند: افسانه‌های پیشینیان است که آن را رونویسی کرده است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۸ و ۹ با هم

و در برخی روایات، در ذیل این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ- يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ » (بی‌گمان شما در گفتاری گوناگون و ناهمگونید؛ از آن منحرف می‌شود هر که منحرف گشته است)، این آیه بر ولایت تطبیق داده شده است.