فَمَا ٱسۡتَطَٰعُواْ مِن قِيَامٖ وَمَا كَانُواْ مُنتَصِرِينَ
پس نه توان برخاستن داشتند و نه توانستند از خود دفاع کنند [یا یاری شوند].
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان
تفسیر آیه‌های ۴۳ تا ۴۵ با هم
خدای متعال می‌فرماید: « وَ فِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّٰي حِينٍ -إلي قوله- مُنْتَصِرِينَ » (و در سرگذشت ثمود نیز [عبرتی بود]، آن‌گاه که به آنان گفته شد: تا زمانی چند برخوردار باشید — تا آنجا که می‌فرماید: — و یاری‌شوندگانی نبودند). این عبارت بر مطالب گذشته عطف شده است؛ یعنی در قوم ثمود نیز نشانه‌ای از عبرت است، هنگامی که به آنان گفته شد: «تا زمانی معین برخوردار باشید». گویندهٔ این سخن، پیامبرشان صالح (ع) بود، آن‌گاه که به آنان فرمود: «تَمَتَّعُوا فِي دٰارِكُمْ ثَلاٰثَهَ أَيّٰامٍ ذٰلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ» (هود: ۶۵؛ سه روز در خانه‌هایتان برخوردار باشید؛ این وعده‌ای است که دروغ نخواهد بود). صالح (ع) این سخن را زمانی به آنان گفت که ناقه (شتر معجزه‌آسا) را پی کردند (کشتند)؛ پس به آنان سه روز مهلت داد تا شاید در این مدت از کفر و سرکشی خود بازگردند، اما این مهلت سودی به حالشان نداشت و وعدهٔ عذاب بر آنان قطعی شد.
تفسیر آیهٔ ۴۵ سورهٔ ذاریات، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۱۸، صفحهٔ ۳۸۰ تا ۳۸۱ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/51/45/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
و سخن پروردگار که می‌فرماید: « فَمَا اسْتَطٰاعُوا مِنْ قِيٰامٍ وَ مٰا كٰانُوا مُنْتَصِرِينَ » (پس نه توانِ برخاستن داشتند و نه یاری شدند)؛ بعید نیست که « اِسْتَطٰاعُوا » متضمن معنای «تمکّنوا» (توانستند) و « مِنْ قِيٰامٍ » مفعول آن باشد؛ یعنی نتوانستند از جای خود برخیزند تا از عذاب خدا بگریزند. این تعبیر کنایه از آن است که حتی به اندازهٔ برخاستن از جا نیز به آنان مهلت داده نشد.
و این سخن پروردگار که می‌فرماید: « وَ مٰا كٰانُوا مُنْتَصِرِينَ » (و یاری‌شونده نبودند)، بر « فَمَا اسْتَطٰاعُوا » عطف است؛ یعنی با یاریِ دیگری نصرت نیافتند تا عذاب را از خود دفع کنند. حاصل این دو جمله آن است که آنان توانایی دفع عذاب را از خود نداشتند، نه با توانِ خویش و نه با یاوری که یاری‌شان دهد.