تفسیر آیهٔ ۹۶ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَكُمْ وَ لِلسَّيّٰارَهِ » (صید دریا و خوراک آن برای شما حلال شد تا بهره‌ای برای شما و مسافران باشد...) تا آخر آیه. این آیات در مقام بیان حکم شکارکردن در دریا یا خشکی است، و همین نکته نشان می‌دهد که متعلّقِ حلال‌بودن در جملهٔ «أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ » (شکار دریا برای شما حلال شد)، خودِ عملِ شکارکردن است، نه خوردن آن؛ و به همین قرینه، مقصود از «وَ طَعٰامُهُ » (و خوراک آن) نیز معیّن می‌شود که همان چیزِ خوردنی (غذای به‌دست‌آمده از دریا) است، نه معنای مصدریِ آن یعنی خوردن. بنابراین مراد از حلال‌بودن خوراک دریا، حلال‌بودنِ خوردن آن است. پس حاصل مراد از حلال‌شدن صید دریا و خوراک آن، جایزبودن شکار حیوانات دریایی و حلال‌بودن خوردن چیزی است که از آن صید می‌شود.

و هرچند آنچه به عنوان خوراک دریا به دست می‌آید، گسترده‌تر است از آنچه به صورت شکار تازه صید می‌شود—مانند گوشت مانده و نمک‌سود از شکار، یا لاشهٔ حیوانی که دریا به ساحل افکنده است و مانند آن—ولی در روایات رسیده از امامان اهل‌بیت (ع)، خوراک دریا به گوشت نمک‌سود و نظایر آن از صیدهای گذشته و اندوخته تفسیر شده است. و سخن خدای متعال: «مَتٰاعاً لَكُمْ وَ لِلسَّيّٰارَهِ » (تا بهره‌ای برای شما و مسافران باشد)، گویی حال است برای صید دریا و خوراک آن، و در آن رگه‌ای از معنای منّت‌نهادن (یادآوری نعمت) نیز وجود دارد.

و از آنجا که روی سخن با مؤمنان از آن جهت است که در حال احرام‌اند، تقابل میان آنان و کاروانیان (مسافران) در حکم این سخن است که بگوییم: «بهره‌ای برای مُحرمان و غیرمُحرمان».

بحث روایی

و در تفسیر عیاشی، از حَریز، از امام صادق (ع) روایت شده است که دربارهٔ آیهٔ «أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَكُمْ » (شکار دریا و خوراک آن برای شما حلال شده است تا بهره‌ای برای شما باشد) فرمود: «[منظور از طعام،] همان ماهیِ نمک‌سودی است که می‌خورند». و فرمود: «مرز و تفاوتِ میان آن دو [شکار خشکی و دریا] این است: هر پرنده‌ای که در نیزارها باشد ولی در خشکی تخم بگذارد و در خشکی جوجه بیاورد، از شکار خشکی است؛ و هر پرنده‌ای که در خشکی باشد ولی در دریا تخم بگذارد و جوجه بیاورد، از شکار دریا به شمار می‌رود».

و در همان کتاب، از زید شَحّام روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) دربارهٔ این سخن خداوند پرسیدم:

«أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَكُمْ وَ لِلسَّيّٰارَةِ» (شکار دریا و خوراک آن برای شما و کاروانیان حلال شده است تا بهره‌ای باشد)؛

فرمود: «منظور، ماهی‌های نمک‌سود است؛ و هرچه را نیز از آن توشه برداری، هرچند نمک‌سود نباشد، مَتاع (توشه و بهره) به شمار می‌آید».

و در همان کتاب آمده است: ابن‌جریر از ابوهریره روایت کرده که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «أحل لكم صيد البحر و طعامه متاعا لكم» (مائده: ۹۶؛ صید دریا و خوراکش برای بهره‌مندی شما حلال شده است)؛ [و] فرمود: «ما لفظه ميتا فهو طعامه»؛ آنچه دریا مرده بیرون می‌اندازد، همان خوراکِ آن است.

می‌گویم: شبیه به این معنا از برخی اصحاب نیز روایت شده است، اما آنچه از طریق اهل‌بیت (ع) روایت شده خلافِ آن است، چنان‌که پیش‌تر گذشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹۵ و ۹۶ با هم

و بدان که دربارهٔ این آیات، مباحث فرعیِ فراوانی در کتاب‌های فقهی مطرح شده است که هرکس خواهان آن‌هاست، باید به آن کتاب‌ها مراجعه کند.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹۵ و ۹۶ با هم

می‌گویم: روایت‌ها در این معانی از طریق شیعه از امامان اهل‌بیت (ع) فراوان است.