تفسیر آیهٔ ۷۸ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

و در کتاب «کافی» به سند خود از ابوعبیدهٔ حَذّاء، از امام صادق(ع) دربارهٔ سخن خدای عزّوجلّ: «لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرٰائِيلَ-عَليٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ »؛ (کسانی از بنی‌اسرائیل که کافر شدند، بر زبان داوود و عیسی بن مریم لعنت شدند) [مائده: ۷۸]، روایت است که فرمود:

«الخنازير على لسان داود، و القردة على لسان عيسى بن مريم»؛ خوک‌ها بر زبان داوود، و بوزینه‌ها بر زبان عیسی بن مریم [لعنت شدند].

می‌گویم: قمی و عیاشی نیز این روایت را از آن حضرت (ع) نقل کرده‌اند.

و به طریق‌های اهل سنت از مجاهد، قتاده و دیگران روایت شده است: «لعن القردة على لسان داود،و الخنازير على لسان عيسى بن مريم» (بوزینگان بر زبان داود، و خوک‌ها بر زبان عیسی بن مریم لعنت شدند)، و چنان‌که خواهد آمد، برخی از روایات شیعه نیز با آن همخوانی دارد.

می‌گویم: قرآن نیز این را تأیید می‌کند که اصحاب سبت به بوزینه مسخ شدند؛ خدای متعال می‌فرماید:

«وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنٰا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَهً خٰاسِئِينَ» (بقره: ۵۶؛ «و بی‌گمان کسانی از خودتان را که در روز شنبه نافرمانی کردند شناختید، پس به آنان گفتیم: بوزینگانی رانده‌شده باشید»)، و خدای متعال می‌فرماید: «وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَهِ الَّتِي كٰانَتْ حٰاضِرَهَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتٰانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ يَوْمَ لاٰ يَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِيهِمْ -إلي أن قال- وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّهٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِيداً قٰالُوا مَعْذِرَهً إِليٰ رَبِّكُمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ -إلي أن قال- فَلَمّٰا عَتَوْا عَنْ مٰا نُهُوا عَنْهُ قُلْنٰا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَهً خٰاسِئِينَ» (اعراف: ۱۶۶؛ «و از آنان دربارهٔ آن آبادی که بر ساحل دریا بود بپرس، آن‌گاه که در روز شنبه از حد می‌گذشتند؛ زیرا ماهیانشان در روز شنبه‌شان آشکارا بر روی آب می‌آمدند و روزی که شنبه نداشتند نمی‌آمدند... تا آنجا که فرمود: و هنگامی که گروهی از آنان گفتند: چرا قومی را اندرز می‌دهید که خدا هلاک‌کننده‌شان یا عذاب‌کننده‌شان به عذابی سخت است؟ گفتند: برای عذرخواهی نزد پروردگارتان و شاید پروا کنند... تا آنجا که فرمود: پس چون از آنچه نهی شده بودند سرپیچی کردند، به آنان گفتیم: بوزینگانی رانده‌شده باشید»).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۸ و ۷۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرٰائِيلَ عَليٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ » تا پایان این دو آیه (مائده: ۷۸-۷۹: «کافرانِ بنی‌اسرائیل بر زبان داوود و عیسی پسر مریم لعنت شدند...»). این سخن خبری است از اینکه کافرانِ آنان بر زبان پیامبرانِ خودشان لعنت شده‌اند. در این کلام، گوشه‌کنایه‌ای است به این یهودیانی که خداوند در این آیات کافرشان شمرده است؛ که آنان نیز با نفرین پیامبرانِ خودشان ملعون گشته‌اند. این لعنت به سبب نافرمانی‌شان از پیامبرانشان بود و اینکه پیوسته دست به تجاوز می‌زدند؛ و سخن خداوند در ادامه:

و ادامهٔ آن، بیانی است برای این کلام الهی که فرمود: «وَ كٰانُوا يَعْتَدُونَ » (و پیوسته تجاوز می‌کردند).

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷۸ و ۸۰ با هم

و در «مجمع‌البیان» از امام باقر (ع) روایت شده است: «أما داود فإنه لعن أهل أيلة لما اعتدوا في سبتهم،و كان اعتداؤهم في زمانه فقال:اللهم ألبسهم اللعنة مثل الرداء،و مثل المنطقة على الخصرين؛فمسخهم الله قردة،و أما عيسى فإنه لعن الذين نزلت عليهم المائدة-ثم كفروا بعد ذلك،قال:فقال أبو جعفر(ع):يتولون الملوك الجبارين،و يزينون لهم هواهم ليصيبوا من دنياهم» (اما داود، او اهل اَیله را لعنت کرد، بدان هنگام که در روز شنبه‌شان از حد درگذشتند و نافرمانی‌شان در روزگار او بود؛ پس گفت: بارالها، لعنت را چون ردا (جامه‌ای که بر دوش می‌اندازند) و چون کمربند بر کمرگاه، بر آنان بپوشان؛ پس خدا آنان را به بوزینه مسخ کرد. و اما عیسی، او کسانی را لعنت کرد که مائده (سفرهٔ آسمانی) بر آنان فرود آمد و سپس کافر شدند. راوی گفت: پس امام باقر (ع) فرمود: آنان با پادشاهان ستمگر و سرکش دوستی می‌ورزند و خواهش‌های نفسانی‌شان را برایشان می‌آرایند تا از دنیای آنان بهره‌ای ببرند).

تفسیر آیه‌های ۷۸ و ۷۹ با هم

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است: عبد بن حمید، ابو الشیخ، طبرانی و ابن‌مردویه از ابن‌مسعود روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «إن بني إسرائيل لما عملوا الخطيئة-نهاهم علماؤهم تعزيرا-ثم جالسوهم و آكلوهم و شاربوهم-كأن لم يعملوا بالأمس خطيئة؛فلما رأى الله ذلك منهم ضرب بقلوب بعضهم على بعض، و لعنهم على لسان نبي من الأنبياء» (هنگامی که بنی‌اسرائیل مرتکب گناه شدند، دانشمندانشان آنان را تنها از سرِ نکوهش نهی کردند، اما پس از آن با ایشان همنشینی کردند و هم‌خوراک و هم‌پیمانه‌شان شدند، گویی دیروز هیچ گناهی نکرده بودند؛ پس چون خدا چنین رفتاری از آنان دید، دل‌های برخی را با برخی دیگر درآمیخت و آنان را بر زبان پیامبری از پیامبران لعنت کرد). سپس پیامبر خدا (ص) فرمود: «و الله لتأمرن بالمعروف،و لتنهن عن المنكر،و لتأطرنهم على الحق أطرا-أو ليضربن الله بقلوب بعضكم على بعض-و ليلعننكم كما لعنهم» (به خدا سوگند، یا حتماً امر به معروف می‌کنید و از منکر بازمی‌دارید و آنان را با الزام به سوی حق برمی‌گردانید، یا اینکه قطعاً خداوند دل‌های برخی از شما را با برخی دیگر درمی‌آمیزد و شما را لعنت خواهد کرد همان‌گونه که آنان را لعنت نمود).

و در همان کتاب آمده است: عبد بن حمید از معاذ بن جبل روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «خذوا العطاء ما كان عطاء-فإذا كان رشوة عن دينكم فلا تأخذوا-و لن تتركوه يمنعكم من ذلك الفقر و المخافة-أن بني يأجوج قد جاءوا،و إن رحى الإسلام سيدور-فحيثما دار القرآن فدوروا به،يوشك السلطان و القرآن أن يقتتلا و يتفرقا؛أنه سيكون عليكم ملوك يحكمون لكم بحكم و لهم بغيره-فإن أطعتموهم أضلوكم،و إن عصيتموهم قتلوكم» (عطا و بخششِ حاکمان را تا زمانی که صرفاً بخشش است بگیرید، اما هرگاه رشوه‌ای در برابر دینتان بود، آن را مگیرید؛ و هرگز آن را وا نخواهید نهاد، زیرا فقر و ترس مانع شما می‌شود. فرزندان یأجوج آمده‌اند، و همانا آسیابِ اسلام به گردش درخواهد آمد؛ پس هر جا که قرآن چرخید، شما نیز همراه آن بچرخید. نزدیک است که قدرت حاکم و قرآن با یکدیگر بستیزند و از هم جدا شوند؛ همانا بر شما پادشاهانی حکومت خواهند کرد که دربارهٔ شما به حکمی فرمان می‌رانند و دربارهٔ خود به حکمی دیگر؛ پس اگر از آنان اطاعت کنید گمراهتان می‌سازند، و اگر نافرمانی‌شان کنید شما را می‌کشند).

گفتند: ای پیامبر خدا، اگر ما آن زمان را درک کردیم چه کنیم؟ فرمود: «تكونوا كأصحاب عيسى نشروا بالمناشير،و رفعوا على الخشب،موت في طاعة خير من حياة في معصية-إن أول ما نقص في بني إسرائيل-أنهم كانوا يأمرون بالمعروف-و ينهون عن المنكر سنة» (مانند یاران عیسی باشید که با اره‌ها به دو نیم شدند و بر چوبه‌ها به دار آویخته گشتند؛ مرگی در طاعت خدا بهتر از زندگی در معصیت است. بی‌گمان نخستین کاستی و انحرافی که در بنی‌اسرائیل پدید آمد این بود که امر به معروف و نهی از منکرشان تنها به شیوه و سنّت سرزنش بود). «التعزير-فكان أحدهم إذا لقي صاحبه الذي كان يعيب عليه-آكله و شاربه و كأنه لم يعب عليه شيئا-فلعنهم الله على لسان داود،و ذلك بما عصوا و كانوا يعتدون» ([سرزنشی ظاهری؛] پس چنان بود که وقتی یکی از آنان با رفیقی که بر او عیب گرفته بود روبه‌رو می‌شد، با او هم‌غذا و هم‌پیاله می‌گشت، گویی اصلاً هیچ خرده‌ای بر او نگرفته است؛ پس خداوند آنان را بر زبان داود لعنت کرد، و این بدان سبب بود که نافرمانی کردند و از حد می‌گذشتند).

«و الذي نفسي بيده لتأمرن بالمعروف-و لتنهن عن المنكر-أو ليسلطن الله عليكم شراركم؛ثم ليدعون خياركم فلا يستجاب لكم» (سوگند به آن‌که جانم در دست اوست، حتماً امر به معروف می‌کنید و از منکر نهی می‌نمایید، یا اینکه خداوند قطعاً بدترین‌هایتان را بر شما چیره می‌کند؛ سپس نیکانتان دعا می‌کنند ولی برایتان مستجاب نمی‌شود).

«و الذي نفسي بيده لتأمرن بالمعروف و لتنهن عن المنكر،و لتأخذن على يد الظالم فلتأطرنه عليه أطرا-أو ليضربن الله قلوب بعضكم ببعض» (سوگند به آن‌که جانم در دست اوست، حتماً امر به معروف می‌کنید و از منکر بازمی‌دارید و دست ستمگر را می‌گیرید و او را با اصرار به سوی حق بازمی‌گردانید، یا اینکه خداوند حتماً دل‌های برخی از شما را با برخی دیگر درمی‌آمیزد [و همگان را به کیفر می‌رساند]).

و در همان کتاب نیز آمده است: ابن‌راهویه، و بخاری در «الوحدانیات»، و ابن‌سَکَن، و ابن‌مَنده و باوَرْدی در «معرفة الصحابة»، و طبرانی، ابو نُعَیم و ابن‌مردویه از ابن‌اَبزی، از پدرش روایت کرده‌اند که:

گفت: پیامبر خدا (ص) خطبه‌ای خواند، پس خدا را ستایش و ثنا گفت و آن‌گاه از گروه‌هایی از مسلمانان نام برد و از آنان به نیکی یاد کرد؛ سپس فرمود: «چه شده است اقوامی را که به همسایگان خود آموزش نمی‌دهند و به آنان آگاهی دینی نمی‌بخشند و امر به معروف و نهی از منکرشان نمی‌کنند؟ و چه شده است اقوامی را که از همسایگانشان نمی‌آموزند و در دین دانا نمی‌شوند و بصیرت نمی‌یابند؟ سوگند به آن‌که جانم در دست اوست، یا باید [به همسایگانشان] بیاموزند و آنان نیز دانا و آگاه شوند، یا آنکه به‌زودی در همین سرای دنیا به عذابشان خواهم رساند.» سپس از منبر فرود آمد و به خانه‌اش رفت. یاران پیامبر خدا (ص) گفتند: مقصود پیامبر از این سخن کیست؟ گفتند: تا آنجا که می‌دانیم، مقصود ایشان جز اشعری‌ها نیستند که دانشمند و فقیه‌اند، ولی همسایگانی ناآگاه و بی‌مهر دارند.

پس گروهی از اشعری‌ها گرد آمدند و نزد پیامبر (ص) رفتند و گفتند: شما گروه‌هایی از مسلمانان را به نیکی یاد کردید و از ما به بدی نام بردید، ما را چه شده است؟ پیامبر خدا (ص) فرمود: «باید به همسایگانتان آموزش دهید، بینش دینی ببخشید و به نیکی فرمانشان دهید و از بدی بازشان دارید، وگرنه به‌زودی در همین دنیا مجازاتتان خواهم کرد.» آنان گفتند: ای پیامبر خدا، پس یک سال به ما مهلت دهید تا در طول یک سال به آنان آموزش دهیم و آنان نیز بیاموزند. پیامبر یک سال به آنان مهلت داد؛ سپس پیامبر خدا (ص) این آیه را تلاوت فرمود:

«لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرٰائِيلَ-عَليٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ-ذٰلِكَ بِمٰا عَصَوْا وَ كٰانُوا يَعْتَدُونَ، كٰانُوا لاٰ يَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا كٰانُوا يَفْعَلُونَ » (مائده: ۷۸-۷۹)؛ «کسانی از بنی‌اسرائیل که کافر شدند، بر زبان داوود و عیسی بن مریم لعنت شدند؛ این به‌سبب آن بود که نافرمانی کردند و از حد درمی‌گذشتند. آنان از کار ناپسندی که مرتکب می‌شدند یکدیگر را بازنمی‌داشتند، و چه بد بود آنچه می‌کردند!».