تفسیر آیهٔ ۳۶ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۶ و ۳۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مٰا فِي الْأَرْضِ » (بی‌تردید کسانی که کفر ورزیدند، اگر آنچه در زمین است برای آنان باشد... تا پایان دو آیه). ظاهر آن — چنان‌که پیش‌تر بدان اشاره شد — این است که علّت مضمون آیهٔ گذشته را بیان می‌کند. خلاصهٔ سخن اینکه: بر شما واجب است از خدا پروا بدارید، به سوی او وسیله بجویید و در راهش جهاد کنید؛ چراکه این امری حیاتی برای شما در دور ساختن عذابی دردناک و همیشگی از خودتان است و هیچ جایگزینی ندارد که به جای آن بنشیند؛ زیرا کافران که نه از خدا پروا کردند، نه به سوی او وسیله جستند و نه در راهش جهاد نمودند، اگر همهٔ آنچه در زمین است را به تمامی در تملک می‌داشتند — که بالاترین آرزوی آدمی است — و سپس همانندش نیز بر آن افزوده شود تا دو برابرِ آنچه در زمین است برای آنان فراهم آید، و آن‌گاه بخواهند آن را برای نجات از عذاب روز قیامت فدیه دهند، از ایشان پذیرفته نمی‌شود و برای آنان عذابی دردناک خواهد بود. می‌خواهند از آتش—که همان عذاب است—بیرون بیایند، ولی هرگز از آن بیرون نخواهند آمد؛ چراکه عذابی جاودان و ماندگار بر آنان است که هیچ‌گاه از ایشان جدا نمی‌شود.

و در این آیه، نخست اشاره‌ای است به اینکه عذاب، همان وضع نخستین و نزدیک به انسان است و تنها ایمان و تقواست که آن را از او دور می‌سازد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلاّٰ وٰارِدُهٰا كٰانَ عَليٰ رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظّٰالِمِينَ فِيهٰا جِثِيًّا» (مریم: ۷۲)؛ «و هیچ‌کس از شما نیست مگر اینکه وارد آن می‌شود؛ این بر پروردگارت حکمی حتمی و قطعی است. سپس کسانی را که تقوا پیشه کردند نجات می‌دهیم و ستمکاران را در آن به زانو درآمده وا می‌گذاریم»، و نیز این کلام الهی: «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِي خُسْرٍ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ» (عصر: ۳)؛ «که همانا انسان در زیانکاری است، مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند».

و دوم اینکه فطرتِ نخستین و اصیل انسانی—که همان مایه‌ی درد کشیدن از آتش است—در وجود آنان باطل نگشته و از میان نرفته است؛ وگرنه نه از آتش دردی حس می‌کردند، نه با آن شکنجه می‌شدند و نه می‌خواستند از آن بیرون آیند.