تفسیر آیهٔ ۳۸ سورهٔ محمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ » تا پایان آیه، مانند آوردن گواه برای روشن ساختن آیهٔ پیشین است؛ گویی گفته شده: اگر خدا همهٔ اموال را بخواهد و بر شما سخت بگیرد، بخل می‌ورزید؛ و گواه بر این امر آن است که شما همان کسانی هستید که اکنون دعوت می‌شوید تا در راه خدا انفاق کنید -که تنها بخشی از اموال شماست- با این حال برخی از شما بخل می‌ورزند؛ بنابراین آشکار می‌شود که اگر همهٔ مال را می‌خواست، همگی‌تان بخل می‌ورزیدید.

و این سخن خدا که: « وَ مَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمٰا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ » یعنی خیر را از خودش بازمی‌دارد؛ چرا که خداوند مال آنان را نمی‌خواهد تا خود سودی ببرد، بلکه می‌خواهد تا انفاق‌کنندگان از آن برای خیر دنیا و آخرتشان بهره‌مند شوند. پس خودداریِ آنان از انفاق، در واقع بازداشتنِ خیر از خودشان است؛ و جملهٔ پس از آن یعنی « وَ اللّٰهُ الْغَنِيُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ » به همین نکته اشاره دارد. این دو حصر (قصر قلب) به این معناست که تنها خدا بی‌نیاز است نه شما، و شما نیازمندید نه خدا.

و این سخن خدا که: « وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لاٰ يَكُونُوا أَمْثٰالَكُمْ » گفته شده که معطوف بر این سخن است: « وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا »؛ و معنا چنین است: اگر ایمان بیاورید و تقوا پیشه کنید، پاداش‌هایتان را به شما می‌دهد؛ و اگر روی برتابید و اعراض کنید، گروه دیگری را جایگزین شما می‌سازد، به این صورت که به جای شما به آنان توفیق ایمان می‌دهد؛ سپس آنان همانند شما نخواهند بود، بلکه ایمان می‌آورند، تقوا پیشه می‌کنند و در راه خدا انفاق می‌نمایند.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، عبدالرزاق، عبد بن حمید، ترمذی، ابن جریر، ابن ابی‌حاتم، طبرانی در «الأوسط» و بیهقی در «الدلائل» از ابوهریره روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا این آیه را تلاوت فرمودند: « وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ-ثُمَّ لاٰ يَكُونُوا أَمْثٰالَكُمْ ». گفتند: ای پیامبر خدا، اینان کیستند که اگر ما روی برتابیم، به جای ما برگزیده می‌شوند؟ پیامبر خدا (ص) دست بر شانهٔ سلمان زدند و فرمودند: «این مرد و قوم او هستند؛ سوگند به آن‌که جانم در دست اوست، اگر ایمان به ستارهٔ ثریا آویخته باشد، مردانی از فارس بدان دست خواهند یافت».

می‌گویم: مانند این روایت با طریق‌های دیگری نیز از ابوهریره نقل شده است؛ و همچنین ابن مَردُوَیه نظیر آن را از جابر روایت کرده است.

و در «مجمع‌البیان» آمده است: ابوبصیر از امام باقر (ع) روایت کرده که فرمود: « إِنْ تَتَوَلَّوْا » یا معشر العرب « يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » یعنی الموالی؛ «اگر روی بگردانید» ای گروه عرب، «[خداوند] قومی جز شما را جایگزینتان می‌کند»، یعنی موالی (مسلمانان غیرعرب).

و در همان کتاب، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «قد و الله أبدل خيرا منهم الموالي»؛ به خدا سوگند، [خداوند] بهتر از آنان، یعنی موالی را جایگزین ساخت.