تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ محمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَكُمْ » (پس آیا از شما این انتظار می‌رود که اگر روی گرداندید، در زمین تباهی به بار آورید و پیوندهای خویشاوندی‌تان را بگسلید؟).
مخاطب در این آیه همان بیماردلانی هستند که در کار جهاد در راه خدا سستی و سنگینی می‌کردند؛ و لحن سخن برای سرزنش و نکوهشِ بیشتر متوجه خود آنان شده است. استفهام نیز برای تقریر (واداشتن مخاطب به اعتراف) است. «تولّی» به معنای روی‌گردانی است و مراد از آن، روی گرداندن از کتاب خدا و عمل به احکام آن، و بازگشت به شرک و رها کردن دین است.

معنای آیه چنین است: آیا اگر از کتاب خدا و عمل به احکام آن ــ که یکی از آن‌ها جهاد در راه خداست ــ روی بگردانید، انتظار می‌رود که با خون‌ریزی، غارت اموال و هتک حرمت‌ها و از سرِ حرص و هجوم بر سرِ مردار دنیا، در زمین فساد برپا کنید و پیوندهای خویشاوندی‌تان را پاره کنید؟ یعنی اگر روی گردانید، جز چنین رفتاری از شما انتظار نمی‌رود.

با این بیان روشن شد که این آیه در مقام بیان علت برای سخن آیهٔ پیشین است که فرمود: « لَكٰانَ خَيْراً لَهُمْ » (قطعاً برایشان بهتر بود)، و به همین دلیل با حرف «فاء» آغاز شده است.

برخی نیز گفته‌اند مراد از «تولّی»، به دست گرفتن زمام امور و حکومت است؛ و معنا چنین می‌شود: «آیا اگر به حکومت برسید، انتظار می‌رود که با ریختن خون‌های حرام، گرفتن رشوه و ستم در داوری، در زمین فساد کنید و پیوندهای خویشاوندی‌تان را ببرید؟»؛ ولی این معنا از سیاق آیه دور است.

بحث روایی

و در همان کتاب ذیل سخن خدای متعال که می‌فرماید: « فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ » [محمد: ۲۲] آمده است: بیهقی از جابر بن عبدالله روایت کرده که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «إن الرحم معلقه بالعرش لها لسان ذلق تقول» (پیوند خویشاوندی (رَحِم) به عرش آویخته است و زبانی روان و گویا دارد که می‌گوید:)

«اللهم صل من وصلني،و اقطع من قطعني» (بار خدایا، پیوند برقرار کن با هر کس که با من بپیوندد، و ببُر از هر کس که پیوند با مرا بگسلد).

می‌گویم: روایات دربارهٔ رَحِم و پیوند و گسستن آن بسیار است، و بخشی از آن‌ها در تفسیر آغاز سورهٔ نساء [نساء: ۱] گذشت.