تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ محمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « طٰاعَهٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذٰا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ لَكٰانَ خَيْراً لَهُمْ » (فرمان‌برداری و سخنی پسندیده است؛ پس هنگامی که کار قطعی شد، اگر با خدا راستین می‌بودند، بی‌تردید برایشان بهتر بود). «عَزَمَ الْأَمْرُ» یعنی کار جدی و حتمی شد.

سخن خدا: « طٰاعَهٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ »، گویا خبری برای مبتدایی محذوف است و تقدیر چنین است: فرمان ما — یا کار و شأن آنان، یعنی ایمانشان به ما — «فرمان‌برداری‌ای است که با ما بر آن پیمان بسته‌اند، و سخنی پسندیده و به دور از زشتی است که به ما گفته‌اند»، و آن همان ابرازِ شنیدن و اطاعت‌کردن است؛ چنان‌که خدای متعال از آنان این‌گونه حکایت می‌کند: «آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ -إلي أن قال- وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا» (بقره: ۲۸۵؛ پیامبر به آنچه از پروردگارش به او نازل شده ایمان آورده است و مؤمنان نیز... تا آنجا که فرمود: و گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم).

بر این پایه، عبارت پس از آن، یعنی: « فَإِذٰا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ لَكٰانَ خَيْراً لَهُمْ » پیوندی بسیار روشن با پیش از خود می‌یابد، و معنایش این است که: آن کار، همان چیزی است که بر سر آن با خدا پیمان بستند؛ یعنی این گفتارشان که: «سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا» (شنیدیم و اطاعت کردیم)؛ پس اگر آنان هنگامی که کار قطعی و لازم‌الاجرا شد، در آنچه گفتند با خدا به راستی رفتار می‌کردند و در آنچه بدان فرمان می‌داد — که از جملهٔ آن فرمان جهاد است — از او اطاعت می‌کردند، قطعاً برایشان بهتر بود.

این احتمال نیز وجود دارد که عبارت « طٰاعَهٌ » و مابعد آن، خبری برای ضمیری باشد که به قتالِ یادشده بازمی‌گردد؛ و تقدیر چنین است: پیکارِ یادشده در این سوره، طاعتی از سوی آنان و سخنی پسندیده است؛ پس اگر آنان هنگامی که کار حتمی شد، در ایمانشان با خدا راستین می‌بودند و در پیکار از او فرمان می‌بردند، حتماً برایشان بهتر بود. اما طاعت‌بودنِ آن از جانب آنان روشن است؛ و پسندیده‌بودنش نیز بدان سبب است که واجب‌کردن جهاد و دستور به دفاع از جامعهٔ شایسته برای باطل‌ساختن نیرنگ دشمنانش، سخنی پسندیده است که عقل و خردمندان آن را به‌خوبی می‌شناسند و تأیید می‌کنند.

گفته شده که عبارت « طٰاعَهٌ » و مابعد آن مبتدا است و خبرش در تقدیر چنین است: «فرمان‌برداری و سخن پسندیده برایشان بهتر و شایسته‌تر است». نیز گفته شده: مبتدایی است که خبرش همان « فَأَوْليٰ لَهُمْ » در آیهٔ پیشین است و این آیه، دنباله و کامل‌کنندهٔ آیهٔ گذشته به شمار می‌رود؛ که البته سخنی سست و نادرست است. و سست‌تر از آن، سخن کسی است که پنداشته « طٰاعَهٌ » و ادامهٔ آن، صفت برای «سُورَةٌ» در عبارت « فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَهٌ » است؛ و وجوه دیگری نیز گفته‌اند.