تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ محمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَليٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ » (و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند و به آنچه بر محمد نازل شده—که حق و از سوی پروردگارشان است—ایمان آورده‌اند...). ظاهرِ مطلق بودن آغاز آیه این است که مقصود از «کسانی که ایمان آورده‌اند...»، هر کسی است که به طور کلی ایمان آورده و عمل صالح انجام داده باشد؛ بنابراین، جملهٔ « وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَليٰ مُحَمَّدٍ » (و به آنچه بر محمد نازل شده ایمان آورده‌اند) یک قید احترازی (برای محدود ساختن دایرهٔ شمول و بیرون راندن دیگران) خواهد بود، نه صرفاً تأکیدی بر ایمان و ذکر چیزی که عنایت ویژه‌ای به آن تعلق گرفته است.

و جملهٔ « وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ » (در حالی که آن حق است و از جانب پروردگارشان)، جمله‌ای معترضه (میان‌جمله) است و ضمیرِ «هُوَ» به «مَا نُزِّلَ» (آنچه نازل شده) بازمی‌گردد.

و سخن خدای متعال: « كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئٰاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بٰالَهُمْ » (گناهانشان را پوشاند و حال و کارشان را سامان داد)؛ صاحب مجمع‌البیان گفته است: «البال» به معنای حال و شأن (اوضاع و منزلت) است و به معنای قلب و خاطر نیز می‌آید، چنان‌که گفته می‌شود: «خَطَرَ بِبَالِي كَذَا» (چنین چیزی به خاطرم گذشت). و واژهٔ «بال» جمع بسته نمی‌شود؛ زیرا از دیگر همتایان خویش، یعنی «حال» و «شأن»، مبهم‌تر است. [پایان کلام مجمع‌البیان].

در این آیه، «پوشاندن گناهان و سامان‌بخشی به حالِ مؤمنان» در برابر «تباه ساختن اعمال کافران» در آیهٔ پیشین قرار گرفته است؛ معنای این مقابله آن است که ایمان و عمل صالحِ مؤمنان به سرمنزل سعادت رهنمون می‌شود، و این امر تنها با آمرزش گناهانی کامل می‌گردد که مانع رسیدن به سعادت‌اند؛ از همین رو، پوشاندن گناهان در کنارِ سامان بخشیدن به حال و کارشان ذکر شده است.

معنای آیه چنین است: خداوند با عفو و مغفرتِ خویش، بر گناهان آنان پرده پوشید و حال و روزشان را در دنیا و آخرت سامان داد. اما در دنیا، بدان سبب که دین حق همان آیینی است که با مقتضای فطرت انسانی—که خداوند انسان‌ها را بر آن سرشته است—همخوانی دارد، و فطرت نیز جز آنچه سعادت و کمالش در آن است نمی‌طلبد؛ از این رو در پرتو ایمان به دین فطرت که خدا فرو فرستاده و عمل به آن، حال و روز مؤمنان در جامعهٔ دنیایی‌شان به سامان می‌رسد. و اما در آخرت، به این دلیل که آخرت فرجامِ زندگی دنیاست، و چون آغاز این زندگی سعادت‌بار بوده، فرجامش نیز چنین خواهد بود؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ الْعٰاقِبَهُ لِلتَّقْويٰ» (و سرانجامِ نیک از آنِ پرهیزگاری است) [طه: ۱۳۲].