تفسیر آیهٔ ۱ سورهٔ محمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ » (کسانی که کافر شدند و [مردم را] از راه خدا بازداشتند، [خداوند] کارهایشان را تباه و بی‌اثر ساخت). برخی مفسران «صَدّ» را به رویگردانیِ خودِ کافران از راه خدا—که همان اسلام است—تفسیر کرده‌اند؛ و برخی دیگر آن را به معنای بازداشتن دیگران دانسته‌اند، یعنی آنان مردم را از ایمان آوردن به آیین توحید، که پیامبر (ص) بدان فرامی‌خواند، منع می‌کردند.

تفسیر دوم با سیاق آیات بعدی سازگارتر است؛ به‌ویژه با آیاتی که به مؤمنان دستور کشتن، اسیر گرفتن و دیگر احکامِ برخورد با آنان را می‌دهد.

بنابراین، مراد از «الَّذِينَ كَفَرُوا» (کسانی که کافر شدند)، کافران مکه و پیروانشان در کفرند؛ زیرا آنان مردم را از ایمان آوردن به پیامبر (ص) بازمی‌داشتند و مؤمنان را شکنجه و آزار می‌دادند، و مانع حضورشان در مسجدالحرام نیز می‌شدند.

و کلام الهی: « أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ »؛ یعنی کارهایشان را گمراه و بی‌اثر ساخت تا به مقاصدی که در پی آن بودند نرسد؛ مقاصدی که در یک جمله، نابودیِ حق و احیای باطل بود. از این رو، این آیه به همان معنای سخن مکرر خدای متعال است که فرمود: «وَ اللّٰهُ لاٰ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكٰافِرِينَ» (و خداوند قوم کافر را هدایت نمی‌کند) [بقره: ۲۶۴]؛ و خداوند سبحان وعده داده است که حق را استوار سازد و باطل را نابود کند، چنان‌که فرمود: «لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَ يُبْطِلَ الْبٰاطِلَ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ» (تا حق را محقق کند و باطل را تباه گرداند، هرچند مجرمان ناخشنود باشند) [انفال: ۸].

بنابراین، مراد از گمراهیِ کارهایشان، بطلان و تباهی آن‌ها پیش از رسیدن به مقصد است؛ و نامیدنِ این حالت به «ضلال» (گمراهی)، از باب استعارهٔ کنایی (نوعی تشبیه پوشیده) است.