تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ محمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « مَثَلُ الْجَنَّهِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ » (وصفِ بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده است...) تا پایان آیه، با بیان فرجام کار این دو گروه، میانشان تفاوت می‌گذارد؛ و این در واقع توضیح همان تمایزی است که پیش‌تر در آیهٔ « إِنَّ اللّٰهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا » (همانا خداوند کسانی را که ایمان آورده‌اند وارد می‌کند...) گذشت؛ بنابراین، این آیه در حقیقت بیان جزئیات و تفصیلِ همان آیه است.

پس عبارت « مَثَلُ الْجَنَّهِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ » (وصفِ بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده است)؛ «مَثَل» چنان‌که گفته‌اند به معنای صفت است؛ یعنی وصفِ بهشتی که خداوند به پرهیزگاران وعده داده که آنان را بدان درآوَرَد. و چه بسا «مَثَل» بر همان معنای مشهورش (مَثَل و تمثیل) حمل شود و از آن چنین استفاده شود که بهشت والاتر و برتر از آن است که وصفی بتواند حقیقتش را فراگیرد و لفظی آن را محدود سازد، بلکه با مَثَل‌هایی که زده می‌شود، تنها به گونه‌ای به اذهان نزدیک می‌گردد؛ چنان‌که فرمودهٔ خدای متعال نیز به این نکته اشاره دارد: «فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّهِ أَعْيُنٍ» (پس هیچ‌کس نمی‌داند چه روشناییِ چشمی برایشان پنهان شده است) (سجده: ۱۷).

و تبدیل عبارت آیهٔ پیشین، یعنی « اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ » (کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند)، در این آیه به تعبیر « اَلْمُتَّقُونَ » (پرهیزگاران)، از باب نشاندن لازم به‌جای ملزوم است؛ زیرا پروا داشتن از خداوند، هم مستلزم ایمان به اوست و هم به جای آوردن عمل؛ یعنی انجام دادن کارهای شایسته.

و سخن خدای متعال: « فِيهٰا أَنْهٰارٌ مِنْ مٰاءٍ غَيْرِ آسِنٍ » (در آن جوی‌هایی است از آبی دگرگون‌ناپذیر)، یعنی آبی که به سبب ماندن طولانی دگرگون نگشته است. و سخن او: « وَ أَنْهٰارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ » (و جوی‌هایی از شیری که طعمش دگرگون نشده است)، برخلاف شیرهای دنیا. و سخن او: « وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّهٍ لِلشّٰارِبِينَ » (و جوی‌هایی از شرابی که برای نوشندگان سراسر لذت است)، یعنی برای نوشندگان لذیذ و گواراست؛ و واژهٔ «لذت» در اینجا یا صفت مشبههٔ مؤنث در وصف شراب است، یا مصدری است که برای مبالغه در توصیف شراب به کار رفته، و یا مضافی در تقدیر دارد، یعنی «دارای لذت». و سخن او: « وَ أَنْهٰارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّي » (و جوی‌هایی از عسل خالص و پالوده)، یعنی پیراسته از موم، کف، خاشاک و سایر ناخالصی‌ها و عیب‌های موجود در عسل دنیا. و سخن او: « وَ لَهُمْ فِيهٰا مِنْ كُلِّ الثَّمَرٰاتِ » (و در آنجا برایشان از هرگونه میوه‌ای هست)، جمع آمدنِ «الثمرات» برای رساندن فراگیری و عمومیت است.

و سخن خدای متعال: « وَ مَغْفِرَهٌ مِنْ رَبِّهِمْ » (و آمرزشی از سوی پروردگارشان)، که به سبب آن هر گناه و بدی از آنان زدوده می‌شود؛ از این‌رو زندگی‌شان با هیچ تیرگی‌ای کدر نمی‌گردد و با هیچ ناگواری‌ای تلخ نمی‌شود. و تعبیر آوردن از خدای متعال با عنوان «پروردگارشان»، اشاره به این دارد که رحمت الهی بر آنان سایه افکنده و مهربانی و رأفت الهی همه‌شان را فراگرفته است.

و سخن خدای متعال: « كَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِي النّٰارِ » (آیا چنین کسی همانند کسی است که در آتش جاودانه است؟)، مقایسه‌ای است که یک طرفِ آن حذف شده است؛ یعنی: آیا کسی که به بهشتی با این ویژگی‌ها درمی‌آید، همانند کسی است که جاودانه در آتش می‌ماند و نوشیدنی‌شان آبی بسیار داغ است که وقتی به خوردشان داده شود، روده‌ها و امعاء و احشای درونشان را تکه‌تکه می‌کند؟ و البته با ناخشنودی و اجبار به آنان خورانده می‌شود، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: « وَ سُقُوا مٰاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعٰاءَهُمْ » (و آبی جوشان به آنان نوشانده می‌شود که روده‌هایشان را پاره‌پاره می‌کند). و برخی گفته‌اند جملهٔ « كَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ » بیانی است برای آنچه در آیهٔ پیشین فرمود: « كَمَنْ زُيِّنَ »؛ اما این سخن، چنان‌که می‌بینی، نادرست و سست است.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ اینکه خدای متعال می‌فرماید: « كَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِي النّٰارِ-وَ سُقُوا مٰاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعٰاءَهُمْ » (آیا چنین کسی همانند کسی است که جاودانه در آتش است و آبی جوشان به آنان نوشانده شده که روده‌هایشان را تکه‌تکه کرده است؟)، آمده است: فرمود: «ليس من هو في هذه الجنه الموصوفه-كمن هو في هذه النار كما أن ليس عدو الله كوليه»؛ یعنی: کسی که در این بهشتِ وصف‌شده جای دارد، هرگز مانند کسی نیست که در این آتش است، همان‌گونه که دشمن خدا همانند دوستدار و ولیّ او نیست.