تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ محمد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ اللّٰهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَمٰا تَأْكُلُ الْأَنْعٰامُ وَ النّٰارُ مَثْويً لَهُمْ » (همانا خداوند کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند به باغ‌هایی درمی‌آورد که از زیر درختانش نهرها روان است؛ و کسانی که کفر ورزیده‌اند از لذت‌های دنیا بهره می‌برند و همانند چهارپایان می‌خورند، و آتش جایگاه همیشگیِ آنان است). این آیه مقایسه‌ای است میان دو گروه و بیانگر نتیجه و اثر سرپرستی خداوند برای مؤمنان و نداشتن سرپرست برای کافران از نظر سرانجام و سرای آخرت است؛ به این صورت که مؤمنان به بهشت درمی‌آیند و کافران در آتش ماندگار می‌شوند.

در این کلام الهی، به سرچشمهٔ اثر یادشده نیز اشاره شده است؛ زیرا هر یک از دو گروه با صفتی توصیف شده‌اند که با سرانجامِ کارشان تناسب دارد. پس به صفت مؤمنان با عبارت « اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ » (کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند) اشاره فرموده و صفت کافران را با تعبیر « يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَمٰا تَأْكُلُ الْأَنْعٰامُ » (بهره‌مند می‌شوند و همچون چهارپایان می‌خورند) بیان کرده است. از تقابل این دو صفت چنین برمی‌آید که مؤمنان در زندگی دنیاییِ خویش راه‌یافته و به حقیقت رسیده‌اند؛ چراکه به خداوند ایمان آورده، کارهای شایسته کرده، راه رشد را پیموده و به وظیفهٔ انسانی عمل کرده‌اند. اما کافران هیچ اهتمامی به رسیدن به حق ندارند و دل‌هایشان وابستگی و توجهی به وظایف انسانی ندارد، بلکه همهٔ همّ‌وغمّشان شکم و شهوتشان است؛ در زندگی کوتاه دنیایی برخوردار می‌شوند و همانند چهارپایان می‌خورند، و هیچ آرزویی جز این ندارند و هدفی فراتر از آن نمی‌شناسند.

ازاین‌رو، اینان یعنی مؤمنان، تحت ولایت و سرپرستیِ خداوندند؛ زیرا راهی را می‌پیمایند که پروردگارشان از آنان خواسته و ایشان را بدان هدایت می‌کند، و به همین سبب در آخرت آنان را به بهشت‌هایی وارد می‌سازد که از زیر [درختان] آن‌ها نهرها جاری است. اما آنان یعنی کافران، هیچ سرپرستی ندارند و تنها به خود واگذار شده‌اند، و از همین رو جایگاه و اقامتگاهشان آتش دوزخ است.

اینکه وارد ساختن مؤمنان به بهشت‌ها به خودِ خداوند نسبت داده شده، اما اقامت کافران در دوزخ به او منسوب نگشته، برای ادای حق همان ولایت یادشده است؛ زیرا خدای متعال عنایتی ویژه به اولیای خود دارد، اما کسانی که از ولایت او بیرون رفته‌اند، باکی ندارد که در کدامین وادی هلاک گردند.