تفسیر آیهٔ ۱۱ سورهٔ احقاف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كٰانَ خَيْراً مٰا سَبَقُونٰا إِلَيْهِ » (و کسانی که کافر شدند، دربارهٔ مؤمنان گفتند: «اگر خیری بود، در آن بر ما پیشی نمی‌گرفتند») تا پایان آیه. گفته شده است حرف «لام» در عبارت « لِلَّذِينَ آمَنُوا » برای تعلیل (بیان علت) است؛ یعنی «به‌خاطر ایمانِ آنان» و به معنای «في» (دربارهٔ) برمی‌گردد. ضمیرِ «كان» و «إليه» نیز به قرآن—از جهت ایمان‌آوردن به آن—بازمی‌گردد.

معنای آیه چنین است: کسانی که کافر شدند، دربارهٔ مؤمنان—یعنی به‌خاطر ایمان‌آوردنشان—گفتند: «اگر ایمان به قرآن کار خیری بود، آنان—یعنی مؤمنان—در رسیدن به آن بر ما پیشی نمی‌گرفتند».

برخی مفسران گفته‌اند: مراد از مؤمنان («الَّذِينَ آمَنُوا»)، گروهی از آنان است و ضمیرِ بازگردنده به آن در سخن خداوند: «سبقونا» به گروهی دیگر اشاره دارد؛ حرف «لام» نیز به «قالَ» متعلق است و معنا این می‌شود: «کافران به برخی از مؤمنان گفتند: اگر خیری در آن بود، آن دسته از مؤمنان که غایب‌اند در رسیدن به آن بر ما پیشی نمی‌گرفتند». ایراد این سخن آن است که از سیاق آیه دور است.

گروهی دیگر گفته‌اند: مراد از مؤمنان، همهٔ آنان است، ولی در عبارت «مٰا سَبَقُونٰا» التفات (چرخش کلام از صیغه‌ای به صیغهٔ دیگر) رخ داده و در اصل «ما سبقتمونا» (بر ما پیشی نمی‌گرفتید) بوده است. این سخن نیز در دور بودن مانند دیدگاه پیشین است؛ چراکه خطاب قرار دادن حاضران با صیغهٔ غایب، اصلاً از باب التفات شمرده نمی‌شود.

و سخن خداوند: « وَ إِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هٰذٰا إِفْكٌ قَدِيمٌ » (و چون به‌وسیلهٔ آن هدایت نیافتند، خواهند گفت: «این دروغی کهن است»)، ضمیر در «به» به قرآن بازمی‌گردد و اشاره با «هذا» نیز به آن است، و «إفک» به معنای دروغ و افتراست. یعنی چون کافران به سبب تکبر ورزیدن از ایمان‌آوردن، با قرآن هدایت نیافتند، خواهند گفت این قرآن دروغ و افترایی کهن است؛ و این سخنشان که «این دروغی کهن است»، مانند سخن دیگرِ آنان است که می‌گفتند: «أَسٰاطِيرُ الْأَوَّلِينَ» (افسانه‌های پیشینیان).