تفسیر آیهٔ ۶۰ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰا مِنْكُمْ مَلاٰئِكَهً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ » (و اگر بخواهیم، قطعاً از میان شما در زمین فرشتگانی پدید می‌آوریم که جانشین شوند). ظاهر این است که این آیه به آیات پیشین پیوسته است و برای زدودن این ناممکن‌پنداری (استبعاد) آورده شده که انسانی به کمالاتی آراسته گردد که قرآن دربارهٔ عیسی (ع) بیان می‌کند؛ کمالاتی چون آفریدن پرنده، زنده کردن مردگان، سخن گفتن در گهواره با مردم و مانند این‌ها، تا بدین‌سان مانند فرشتگانی شود که واسطهٔ زنده کردن، میراندن، روزی بخشیدن و دیگر تدبیرهای هستی هستند، و با این همه، بنده‌ای باشد نه معبود، و آفریده‌ای در بند بندگی (مألوه) باشد نه خدا. چراکه این سنخ از کمال نزد بت‌پرستان ویژهٔ فرشتگان است و آن را ملاک الوهیت و معبود بودنشان می‌دانند. کوتاه سخن آنکه آنان آراسته شدن انسان را به این‌گونه کمالات که ویژهٔ فرشتگان می‌دانند، محال می‌شمارند.

پس پاسخ داده شد که خداوند می‌تواند انسان را چنان رشد دهد و از پلیدی‌های گناه پاکیزه گرداند که باطنش باطن فرشتگان شود؛ به‌گونه‌ای که ظاهرش ظاهر انسان، اما باطنش باطن فرشته باشد، در زمین زندگی کند، جانشین همتای خود گردد و همتایی چون خودش جانشین او شود، و آنچه از فرشتگان سر می‌زند از او نیز نمایان گردد [پاورقی: ۱) و این دگرگونی هرگز از قبیل انقلاب ماهیت (دگرگونی ذاتِ ناممکن) نیست، بلکه نوعی تکامل وجودی است که با برون‌رفت از مرتبه‌ای فرودست‌تر به مرتبه‌ای فراتر رخ می‌دهد، چنان‌که در جای خود بیان شده است].

بر این اساس، حرف «مِنْ» در عبارت « مِنْكُمْ » برای تبعیض (برخی از شما) است، و فرمودهٔ او: « يَخْلُفُونَ » یعنی برخی از آنان جانشین برخی دیگر می‌شوند.

در مجمع‌البیان آمده است که «مِنْ» در عبارت « مِنْكُمْ » معنای بدلیت (به جای شما) را می‌رساند، چنان‌که در این شعر آمده است: «فليت لنا من ماء زمزم شربه» (کاش به جای آب زمزم، ما را جرعه‌آبی بود...)

«مبرده باتت علي الطهيان» (...خنک، که شبی را بر فراز قلهٔ کوه سپری کرده باشد) [پاورقی: ۱) «طهیان» قلهٔ کوه است و معنای بیت چنین است: کاش به جای آب زمزم، جرعه‌ای آب خنک می‌داشتیم که شبی را بر فراز قلهٔ کوه سپری کرده باشد].

و عبارت «يخلفون» یعنی جانشین بنی‌آدم می‌شوند و خلیفگانِ آنان می‌گردند؛ و معنای آیه چنین است: «و اگر بخواهیم، شما را هلاک می‌کنیم و به جای شما فرشتگانی قرار می‌دهیم که در زمین ساکن شوند، آن را آباد سازند و خدا را بپرستند».

اشکال این سخن آن است که با نظم و سیاق کلام چندان سازگار نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۷ تا ۶۵ با هم

این آیات پس از پایان داستان حضرت موسی (ع)، به داستان حضرت عیسی (ع) اشاره می‌کند؛ البته پیش از آن، مجادلهٔ مشرکان با پیامبر (ص) دربارهٔ حضرت عیسی (ع) مطرح شده و به آن پاسخ داده شده است. ادامه در متن کامل