تفسیر آیهٔ ۴۱ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

و در تفسیر قمی به سند خود از یحیی بن سعید از امام صادق (ع) روایت کرده است که دربارهٔ کلام الهی: « فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِكَ » (پس اگر تو را ببریم...) فرمود: ای محمد، از مکه به مدینه؛ پس تو را بدان بازمی‌گردانیم و به دست علی بن ابی‌طالب (ع) از آنان انتقام می‌کشیم.

و در کتاب «الدر المنثور»، عبدالرزاق، عبد بن حمید، ابن جریر، ابن منذر، و حاکم (که روایت را صحیح دانسته است) از قتاده دربارهٔ کلام الهی: « فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ » (پس اگر تو را [از این جهان] ببریم، بی‌گمان از آنان انتقام می‌کشیم) آورده‌اند که گفت: اَنس گفت: پیامبر خدا (ص) از دنیا رفت و انتقام [الهی] بر جای ماند؛ و خداوند در دوران حیات پیامبرش چیزی را در امتش به او نشان نداد که ناخوش بدارد، تا آنکه از دنیا رفت. و هیچ پیامبری نبود مگر آنکه کیفر را در امتش دید، جز پیامبر شما که آنچه را پس از وی به امتش می‌رسد دید، ازاین‌رو تا هنگامی که از دنیا رفت، هرگز خندان و شادمان دیده نشد.

می‌گویم: در آن کتاب، این معنا از او و از علی بن ابی‌طالب و از دیگران به راه‌های دیگری نیز روایت شده است.

و در همان کتاب، ابن مَردَوَیه به طریق محمد بن مروان از کَلبی از ابوصالح از جابر بن عبدالله روایت کرده است که دربارهٔ این کلام که خدای متعال می‌فرماید: « فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ »، پیامبر (ص) فرمود: دربارهٔ علی بن ابی‌طالب نازل شده است که او پس از من از ناکثین (پیمان‌شکنان) و قاسطین (ستم‌پیشگان) انتقام می‌گیرد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۱ و ۴۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْنٰاهُمْ فَإِنّٰا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ » (پس اگر تو را [از این جهان] ببریم، بی‌گمان ما از آنان انتقام می‌گیریم، یا آنچه را به آنان وعده داده‌ایم به تو نشان دهیم، چرا که ما بر آنان تواناییم). مقصود از بردنِ پیامبر، وفات‌دادنِ آن حضرت (ص) پیش از انتقام‌گرفتن از آنان است، و برخی گفته‌اند:

مقصود از بردن او، بیرون‌بردنش از میان آنان است. و این فرموده که: « فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ » یعنی بی‌هیچ تردیدی از ایشان انتقام خواهیم گرفت. و منظور از نشان‌دادنِ آنچه به آنان وعده داده شده، انتقام‌گرفتن از ایشان پیش از وفات پیامبر (ص) یا در زمان حضورش در میان آنان است. و فرموده است: «فإنا عليهم مقتدرون» یعنی توانمندی و قدرت ما برتر از آنان است.

و در آغاز آیه، عبارت « فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِكَ » در اصل «إِنْ نَذْهَبْ بِكَ» بوده که «ما» و «نون» تأکید برای تقویت معنا به آن افزوده شده است؛ و چکیدهٔ آیه این است که ما چه پس از وفاتت و چه پیش از آن، حتماً از آنان انتقام می‌گیریم.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۱ و ۴۲ با هم

می‌گویم: ظاهر این روایت و روایت پیش از آن و آنچه هم‌معنای آن‌هاست، نشان می‌دهد که هشدار و تهدید در این دو آیه متوجه منحرفان از حق در میان اهل قبله است، نه کافران قریش.