تفسیر آیهٔ ۵۵ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ » (پس صبر کن که بی‌تردید وعدهٔ خدا حق است) تا پایان آیه. این سخن، نتیجه‌گیری از مطالبی است که پیش‌تر گذشت؛ یعنی همان فرمان به عبرت‌آموزی در سخنِ پروردگار که: « أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَهُ الَّذِينَ كٰانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ » (آیا در زمین سیر نکردند تا بنگرند سرانجامِ کسانی که پیش از آنان بودند چگونه شد؟) و نیز ماجرای موسی که پس از آن آمد، سرانجامِ کارِ مستکبرانی که با باطل جدال می‌کردند، و یاری‌رساندنِ خدای متعال به حق و اهلِ حق.

و معنا چنین است: اکنون که کار از این قرار است، بر آزار و اذیت مشرکان و مجادلهٔ باطلِ آنان شکیبایی کن؛ بی‌تردید وعدهٔ خدا حق است و به‌زودی به آنچه به تو وعده فرموده وفا خواهد کرد. مقصود از «وعده» نیز همان وعدهٔ یاری است که اندکی پیش از این در سخنِ خدا آمد: « إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا وَ الَّذِينَ آمَنُوا » (ما بی‌گمان پیامبرانِ خود و کسانی را که ایمان آورده‌اند یاری می‌کنیم...).

و سخن پروردگار که: « وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ » (و برای گناهت آمرزش بخواه)، فرمانی به آن حضرت است تا برای چیزی آمرزش بطلبد که نسبت به جایگاهِ والای او گناه شمرده می‌شود، هرچند به سبب عصمتِ آن حضرت (ص)، به‌معنای سرپیچی از دستورِ مولوی (فرمان الزامی پروردگار) نیست و گناه مصطلح به شمار نمی‌رود. توضیح دربارهٔ معنای گناه و مغفرت، پیش‌تر در اواخر جلد ششم این کتاب گذشت.

برای گناهی که به آن حضرت (ص) نسبت داده شده است معنای دیگری نیز وجود دارد که اگر خدای متعال بخواهد، در تفسیر آغاز سورهٔ فتح به آن اشاره خواهیم کرد؛ و برخی نیز گفته‌اند مقصود از گناهِ پیامبر (ص)، گناهان امّت اوست که حق شفاعت دربارهٔ آن به وی بخشیده شده است.

و این سخنِ خدا که: « وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِبْكٰارِ » (و پروردگارت را با ستایش در شامگاه و بامداد تسبیح گوی)، یعنی خدای سبحان را همراه با سپاسگزاری بر نعمت‌های زیبایش، پیوسته و پیاپی همگام با گذشت روزها، یا در هر بامداد و شامگاه از هر نقصی منزه بدار؛ و تعبیر به «شامگاه و بامداد» طبق معنای نخست، کنایه از استمرارِ همیشگی است.

و گفته شده است: مراد از آن، دو نماز صبح و عصر است و این آیه مَدَنی است.

اشکال این سخن آن است که بر پایهٔ روایات مسلّم—از جمله گزارش‌های معراج—تمام نمازهای پنج‌گانه در مکه و پیش از هجرت واجب شدند؛ بنابراین اگر مراد از آن، این دو فریضه هم می‌بود، این حکم در مکه و پیش از واجب‌شدن دیگر نمازهای پنج‌گانه تشریع شده بود.