تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

دربارهٔ اختصاص دادنِ دو وصفِ « اَلْعَزِيزِ الْعَلِيمِ » (شکست‌ناپذیرِ دانا) به ذکر در این آیه، گفته‌اند: اشاره به اعجاز قرآن و دانش‌های گوناگونی است که فهم‌ها گنجایشِ درک آن‌ها را ندارد؛ و برخی نیز گفته‌اند: این تعبیر از باب تفنن (تنوع در کلام) است.

اما سخن درست این است که گفته شود: از آنجا که این سوره دربارهٔ انکارِ حق‌ستیزان و مجادله‌گریِ آنان سخن می‌گوید، آن هم در برابر آیات خدا، به باطل و از روی نادانی، در حالی که آن را دانش می‌پنداشتند و بدان می‌بالیدند؛ چنان‌که در پایان همین سوره از آنان چنین حکایت می‌کند: « فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » [و چون پیامبرانشان دلایل روشن برایشان آوردند، به همان دانشی که نزد خود داشتند دلخوش شدند]، و همان‌گونه که دربارهٔ موسی، سخن فرعون به قومش را بازگو کرده است: « إِنِّي أَخٰافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسٰادَ » [من می‌ترسم آیین شما را دگرگون کند یا در این سرزمین تباهی پدید آورد] و نیز این سخن فرعون به آنان را که: « مٰا أُرِيكُمْ إِلاّٰ مٰا أَريٰ وَ مٰا أَهْدِيكُمْ إِلاّٰ سَبِيلَ الرَّشٰادِ » [من جز آنچه خود می‌بینم به شما نشان نمی‌دهم و شما را جز به راه درستی هدایت نمی‌کنم]؛

آغاز سخن در این سوره با بیانی گشوده شد که نشان می‌دهد این کتابِ فرودآمده بر آنان، تنزیلی از سوی کسی است که شکست‌ناپذیرِ مطلق است و هیچ چیره‌شونده‌ای بر او پیروز نمی‌گردد تا برای کتابِ نازل‌شده‌اش از برتری‌جویی و خودبزرگ‌بینیِ موهوم آنان ترسی به خود راه دهد؛ و دانای مطلق است که هیچ نادانی و گمراهی در علم او راه ندارد، ازاین‌رو ستیزه‌جوییِ باطل آنان هرگز تاب ایستادگی در برابر حقّی را نخواهد داشت که او فروفرستاده و با حجت‌های روشنش آشکار ساخته است.

و مؤید این وجه، تعبیری است که در آیهٔ بعد آمده است: « غٰافِرِ الذَّنْبِ وَ قٰابِلِ التَّوْبِ » [آمرزندهٔ گناه و پذیرندهٔ توبه] و ادامهٔ آن، چنان‌که توضیح خواهیم داد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « حم تَنْزِيلُ الْكِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ » [حم، فرود آمدن این کتاب از جانب خدای شکست‌ناپذیر و داناست]. «تنزیل» مصدری به معنای مفعول (فروفرستاده‌شده) است؛ ازاین‌رو عبارت « تَنْزِيلُ الْكِتٰابِ » از قبیل اضافه شدن صفت به موصوفِ خویش است و در تقدیر چنین است: «این، کتابی نازل‌شده از سوی خداست».

تفسیر آیه‌های ۲ و ۳ با هم

پس فرود آوردن کتاب از سوی خدای شکست‌ناپذیر و دانا، بر پایهٔ علم فراگیر او به آفریدگانش استوار است که آنان نیازمند دعوتی هستند تا گروهی به وسیلهٔ آن هدایت یابند و گروهی دیگر با رد کردنش گمراه شوند، تا گروهی را بیامرزد و گروهی دیگر را عذاب کند؛ و نیز بدان نیازمندند تا نظام معیشتشان در دنیا سامان یابد و از بخشش پایدار و نعمت او در دنیا و سپس در سرای ماندگار (آخرت) بهره‌مند گردند.

پس این است شأن و منزلت کتاب او که با دانشی از او فرود آمده که هیچ نادانی با آن نمی‌آمیزد، و بر پایه‌ای حق استوار گشته که باطل به درون آن راه ندارد؛ و این حقیقت کجا و تکذیبِ کسانی که جز ظاهری از زندگی را نمی‌دانند و ستیزه‌جوییِ باطلشان برای پایمال کردن حق کجا!

و بر آنچه دربارهٔ توجه و عنایت به صفت علم بیان کردیم، دعای فرشتگان برای آمرزش مؤمنان گواهی می‌دهد که خدای متعال به‌زودی از آنان یاد خواهد کرد: « رَبَّنٰا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَهً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِيلَكَ » (پروردگارا، همه‌چیز را با رحمت و دانش فرا گرفته‌ای، پس آنان را که توبه کرده و راهت را پیموده‌اند بیامرز؛ غافر: ۷)؛ پس در آن نیک بیندیش.