تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِذٰا حَضَرَ الْقِسْمَهَ أُولُوا الْقُرْبيٰ» تا پایان آیه (و چون خویشاوندان... هنگام تقسیم حاضر شوند). ظاهر آیه این است که مراد از حضورشان در تقسیم، آن است که هنگام تقسیم ترکه، یعنی زمانی که وارثان به تقسیم آن می‌پردازند، حاضر و ناظر باشند، نه آنچه برخی گفته‌اند که مراد، حضورشان نزد میت به هنگام وصیت کردن و مانند آن است؛ و این معنا آشکار است.

بنابراین، مراد از خویشاوندان، نیازمندانِ آنان است؛ و همراه آمدنشان با یتیمان و مسکینان و نیز لحن سخن الهی: «فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً» (پس به آنان از آن روزی دهید و با ایشان سخنی پسندیده بگویید) که در جلب ترحم و مدارا ظهور دارد، بر این معنا گواهی می‌دهد؛ و در این صورت، خطاب متوجه سرپرستان میت و وارثان خواهد بود.

دربارهٔ اینکه بخشش و روزیِ یادشده در آیه به شیوهٔ وجوب است یا استحباب، اختلاف شده است؛ و این بحثی فقهی است که از چارچوب این کتاب بیرون است. همچنین اختلاف کرده‌اند که آیا این آیه محکم است یا با آیهٔ مواریث (ارث‌ها) نسخ شده است؟ در حالی که نسبتِ میان این دو آیه تناقض نیست؛ زیرا آیهٔ مواریث سهم‌های معینِ وارثان را مشخص می‌کند، و این آیه بر بهره‌مند ساختنِ غیرِ وارثان دلالت دارد—به‌طور اجمال، خواه واجب باشد یا مستحب—بدون آنکه سهمی را معین کند؛ بنابراین دلیلی برای نسخ وجود ندارد، به‌ویژه بنا بر اینکه این بخشش مستحب باشد، چنان‌که آیه نیز خالی از ظهور در استحباب نیست.

بحث روایی

و در «مجمع البیان»، دربارهٔ این سخن خدای متعال: «وَ إِذٰا حَضَرَ الْقِسْمَهَ أُولُوا الْقُرْبيٰ الآيه» (و چون هنگام تقسیم ارث، خویشاوندان حاضر شوند...) آمده است: مردم دربارهٔ این آیه دو دیدگاه دارند؛ یکی اینکه محکم است و نسخ نشده (از اعتبار نیفتاده)، و [طبرسی] می‌گوید: این همان دیدگاهی است که از امام باقر (ع) روایت شده است:

و در کتاب «نهج البیان» شیبانی آمده است: این مطلب از امام باقر و امام صادق (ع) روایت شده است.

می‌گویم: در برخی روایات آمده که این آیه با آیهٔ مواریث (احکام ارث) نسخ شده است؛ در حالی که در بیان گذشته روشن شد که این آیه اساساً نسخ‌پذیر نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷ تا ۱۰ با هم

این آیات، پس از زمینه‌سازی با مقدمات پیشین، آغاز قانون‌گذاریِ احکام ارث است. در اینجا نخست بیانی کلی از حکم ارث به‌منزلهٔ یک قاعدهٔ عام پیش کشیده شده تا اعلام کند پس از اثبات ولادت یا پیوند خویشاوندی، هیچ محرومیت همیشگی و ثابتی از ارث برای برخی خویشاوندان و بستگان وجود ندارد؛ برخلاف رسم جاهلیت که ورثهٔ خردسال و زنان را محروم می‌کردند. ادامه در متن کامل