تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ كَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضيٰ بَعْضُكُمْ إِليٰ بَعْضٍ» (و چگونه آن را پس می‌گیرید در حالی که با یکدیگر درآمیخته‌اید؟) تا آخر آیه؛ استفهام برای ابراز شگفتی است و «إفضاء» به معنای پیوند یافتن از طریق لمس و تماس بدنی است و ریشهٔ آن «فَضاء» به معنای وسعت و گشادگی است.

و از آنجا که این پس گرفتن [مهریه] با ستم و تعدی انجام می‌گیرد و جایگاه آن نیز جایگاه پیوند و یگانگی است، همین امر مایهٔ درستیِ شگفتی شده است؛ زیرا زن و شوهر به سبب آمیزش و نزدیکی که ازدواج پدید آورده، همچون شخص واحدی می‌شوند، و شگفت‌آور است که یک شخص به خود ستم کند و خویشتن را بیازارد یا برخی از اعضای وجودش به برخی دیگر آسیب برسانند.

و اما سخن پروردگار: «وَ أَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثٰاقاً غَلِيظاً» (و آنان از شما پیمانی محکم و استوار گرفته‌اند)؛ ظاهر آن است که مراد از «پیمان استوار»، همان پیوندی است که مرد با عقد نکاح و مانند آن استوار کرده است؛ و از لوازم این پیوند، مهریه‌ای است که هنگام عقد تعیین می‌شود و زن از جانب مرد سزاوار دریافت آن می‌گردد.

گاهی گفته شده است: مراد از «پیمان محکم»، پیمانی است که از مرد برای زن گرفته شده؛ مبنی بر «نگه‌داشتن به شایستگی یا رها کردن با نیکی» (إمساک بمعروف أو تسریح بإحسان)، چنان‌که خدای متعال یاد کرده است. گاه نیز گفته شده است: مراد از آن، حکمِ حلال‌بودنی است که شرعاً در ازدواج قرار داده شده است؛ اما پوشیده نیست که هر دو وجه نسبت به لفظ آیه دور از ذهن است.

بحث روایی

و در کتاب «کافی» و تفسیر عیّاشی از امام باقر (ع) روایت شده که دربارهٔ سخن خدای متعال: «وَ أَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثٰاقاً غَلِيظاً» [نساء: ۲۱] (و از شما پیمانی محکم گرفته‌اند) فرمود: «الميثاق الكلمه التي عقد بها النكاح»؛ «پیمان [محکم] همان کلمه‌ای است که عقد ازدواج با آن بسته می‌شود» تا آخر روایت.

و در «مجمع البیان» آمده است: «الميثاق الغليظ هو العقد المأخوذ على الزوج حاله العقد-من إمساك بمعروف أو تسريح بإحسان»؛ «پیمان محکم، همان تعهدی است که هنگام عقد از شوهر گرفته می‌شود؛ مبنی بر این‌که یا به شایستگی همسر را نگه دارد یا به نیکی رهایش کند (طلاق دهد)». [طبرسی] می‌گوید: «و این همان معنایی است که از امام باقر (ع) روایت شده است».

می‌گویم: این معنا از شماری از مفسران گذشته مانند ابن‌عباس، قتاده و ابن‌ابی‌مُلَیکه نیز نقل شده است؛ و با توجه به این‌که چنین حکمی خود پیمانی است که از مردان به سود زنان گرفته می‌شود، آیه با این معنا ناسازگار نیست؛ گرچه روشن‌تر آن است که مقصود، همان عقدی باشد که هنگام ازدواج جاری می‌گردد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۹ تا ۲۲ با هم

این آیات بازگشتی است به موضوع احکام زنان با بیان بخش دیگری از مسائل مربوط به آنان، و در عین حال دربردارندهٔ این سخن الهی است که: «وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللَّهُ» (و با آنان به شایستگی رفتار کنید؛ و اگر از آنان ناخشنود شدید، چه بسا چیزی را… ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۹ و ۲۱ با هم

و در همان کتاب [الدر المنثور]، ابن‌جریر از ابن‌عمر روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) فرمود: «يا أيها الناس إن النساء عندكم عوان أخذتموهن بأمانه الله،و استحللتم فروجهن بكلمه الله،و لكم عليهن حق،و من حقكم عليهن أن لا يوطئن فرشكم أحدا،و لا يعصينكم في معروف-و إذا فعلن ذلك فلهن رزقهن و كسوتهن بالمعروف»؛ «ای مردم! زنان نزد شما اسیران‌اند (عوان: مانند اسیرانی در اختیار شما هستند)؛ آنان را به امانت الهی گرفته‌اید و همخوابگی با آنان را با کلمهٔ خدا بر خود حلال کرده‌اید. شما را بر گردن آنان حقی است، و از حق شما بر آنان این است که هیچ‌کس را بر بستر شما راه ندهند و در هیچ کار پسندی از شما نافرمانی نکنند؛ پس هرگاه چنین کردند، روزی و پوشاکشان به‌گونه‌ای شایسته و پسندیده بر عهدهٔ شماست».

می‌گویم: آنچه معنای این روایات را روشن می‌سازد، پیش از این بیان شد.