وَءَاتُواْ ٱلۡيَتَٰمَىٰٓ أَمۡوَٰلَهُمۡۖ وَلَا تَتَبَدَّلُواْ ٱلۡخَبِيثَ بِٱلطَّيِّبِۖ وَلَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَهُمۡ إِلَىٰٓ أَمۡوَٰلِكُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ حُوبٗا كَبِيرٗا
اموال یتیمان را به آنان بازگردانید، و مالِ ناپاک و بی‌ارزش [خود] را جایگزینِ مال پاکیزه و مرغوب [آنان] نکنید، و اموالشان را همراه با اموال خود نخورید؛ چرا که این کار، گناهی بزرگ است.
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان
تفسیر آیه‌های ۲ تا ۶ با هم
این آیه‌ها دنبالهٔ همان زمینه‌سازی و مقدمه‌ای است که در آغاز سوره برای بیان احکام ارث و بخش عمدهٔ احکام ازدواج—همچون شمار همسران و تعیین محارم—نهاده شده است. ادامه در متن کامل
همچنین این آیات در خلال بیان خود، به نهی از زنا و روابط نامشروع، و نهی از خوردن مال به باطل—مگر آنکه دادوستدی با رضایت طرفین باشد—پرداخته است؛ و بدین‌سان دو پایهٔ استوار و ارزشمند برای سامان جامعه در مهم‌ترین ارکان سازنده‌اش پی‌ریزی می‌شود که همان امر زادوولد و امر مال است. ادامه در متن کامل
تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ نساء، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۴، صفحهٔ ۱۵۱ تا ۱۷۵ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/4/2/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
خدای متعال می‌فرماید: «وَ آتُوا الْيَتٰاميٰ أَمْوٰالَهُمْ» (و اموال یتیمان را به آنان بدهید) تا پایان آیه؛ [این سخن،] فرمانی است به دادن اموال یتیمان به خودشان، و مقدمه‌ای است برای دو جملهٔ پس از آن: «وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا إلخ» (و جایگزین نسازید...)؛ یا اینکه آن دو جمله مانند تفسیر این جمله‌اند؛ جز اینکه علتی که در پایان آیه آمده، از آنجا که به هر دو جمله یا به جملهٔ واپسین برمی‌گردد، تأیید می‌کند که جملهٔ نخست در کلام، برای زمینه‌چینیِ نهیِ آمده در دو جملهٔ بعدی قرار داده شده است.
و اصلِ نهی از تصرف زیان‌رسان در اموال یتیمان، چنان‌که بیانش گذشت، مقدمه و زمینه‌چینی برای احکام ارث است که به زودی ذکر خواهد شد، و نیز برای حکم ازدواج که در آیهٔ بعدی خواهد آمد.
و اما سخن خدای متعال: «وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ» (و مالِ ناپاک را با مالِ پاک عوض نکنید)؛ یعنی مال ناپاکِ خودتان را با مال پاکِ آنان جایگزین نسازید، بدین‌گونه که مال پاک و مرغوبی از آنان نزد شما باشد و شما آن را برای خود بردارید و در برابرش از مال نامرغوب خود به آنان بازگردانید. و ممکن است مراد این باشد که: خوردنِ حرام را با خوردنِ حلال عوض نکنید ــ چنان‌که گفته‌اند ــ اما معنای نخست روشن‌تر است؛ زیرا ظاهر این است که هریک از دو جمله، یعنی سخن او: «وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا إلخ» (و جایگزین نکنید...) و سخن او: «وَ لاٰ تَأْكُلُوا إلخ» (و مخورید...)، بیانگر گونهٔ خاصی از تصرف ناروا است، و سخن او: «وَ آتُوا الْيَتٰامىٰ إلخ» (و اموال یتیمان را بدهید...)، زمینه‌چینی برای بیان هر دوی آنها با هم است. و اما دربارهٔ سخن او: «إِنَّهُ كٰانَ حُوباً كَبِيراً» (به‌راستی که این گناهی بزرگ است): «حُوب» به معنای گناه است و هم به صورت مصدر و هم اسم‌مصدر (حاصل مصدر) به کار می‌رود.
بحث روایی
در کتاب «الدر المنثور»، دربارهٔ این سخن خدای متعال: «وَ آتُوا الْيَتٰامىٰ أَمْوٰالَهُمْ...» (و اموال یتیمان را به آنان بدهید: نساء: ۲)، ابن ابی‌حاتم از سعید بن جُبَیر روایت کرده است که گفت: مردی از قبیلهٔ غَطَفان مال فراوانی از برادرزادهٔ یتیم خود نزد خویش داشت. هنگامی که یتیم به بلوغ رسید، مالش را خواست ولی آن مرد از دادنش خودداری کرد. پس یتیم نزد پیامبر (ص) به دادخواهی رفت و این آیه نازل شد: «وَ آتُوا الْيَتٰامىٰ» «أَمْوٰالَهُمْ» (...اموالشان را).
تا پایان حدیث.