تفسیر آیهٔ ۳۵ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لِيُكَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا » (تا خدا بدترین کارهایی را که انجام داده‌اند از آنان بپوشاند و ببخشاید...) تا پایان آیه. و روشن است که اگر خدا بدترین اعمالشان را بپوشاند [و بیامرزد]، فروتر از آن را نیز می‌آمرزد؛ و مقصود از «بدترین کارهایی که کرده‌اند»، اموری چون شرک و گناهان کبیره است.

در مجمع‌البیان دربارهٔ این آیه آمده است: «أي أسقط الله عنهم عقاب الشرك و المعاصي التي فعلوها قبل ذلك بإيمانهم و إحسانهم و رجوعهم إلي الله تعالي» (یعنی خداوند به سبب ایمان، احسان و بازگشتشان به درگاه خدای متعال، کیفر شرک و گناهانی را که پیش از آن مرتکب شده بودند، از آنان برمی‌دارد.) [پایان نقل]. این سخن، هم از جهت تعمیم‌دادنِ کارهای بد [به همهٔ گناهان گذشته] و هم از جهت مقیدکردنِ بخشایش به این‌که مربوط به پیش از ایمان، احسان و توبه بوده است، سخنی نیکوست؛ زیرا آیه اثر تصدیقِ حقّی را که برایشان آمده بیان می‌کند، و آن اثر عبارت است از آمرزش گناهان به سبب تصدیق، و پاداش نیک در آخرت.

و سخن خدای متعال که فرمود: « وَ يَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كٰانُوا يَعْمَلُونَ » (و پاداششان را بر پایهٔ نیکوترین کارهایی که انجام می‌داده‌اند به آنان بپردازد).

گفته‌اند: مقصود این است که خدا به کارهایشان می‌نگرد و در برابر نیکوترین آن‌ها پاداش شایسته‌اش را می‌دهد، و در برابر کارهایی که فروتر از آن است نیز پاداشِ همان نیکوترین کار را عطا می‌کند؛ بنابراین، حرف «باء» برای مقابله (مبادله) است؛ مانند: این را در برابر آن فروختم.

و می‌توان گفت: مقصود این است که خدا به بلندمرتبه‌ترین کار آنان از نظر درجه می‌نگرد و بر اساس همان، درجه‌شان را بالا می‌برد؛ در نتیجه هیچ بخشی از آخرین مرتبهٔ کمال که کردارشان به آن رسیده است ضایع نمی‌شود. البته جاری‌شدن سخنی نظیر این در آمرزشِ بدترین کار (تکفیر أسوأ)، دارای ابهام است.

و گفته‌اند: صیغهٔ تفضیل در آیه ــ یعنی « أَسْوَأَ » (بدترین) و « بِأَحْسَنِ » (به بهترین) ــ برای فزونیِ مطلق به کار رفته است بدون آن‌که برتری نسبت به چیز دیگری در نظر باشد؛ زیرا نافرمانیِ خدا همه‌اش بسیار بد، و طاعتِ او همه‌اش بسیار نیکوست.