تفسیر آیهٔ ۱۷ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهٰا وَ أَنٰابُوا إِلَي اللّٰهِ لَهُمُ الْبُشْريٰ » (و کسانی که از طاغوت دوری گزیدند تا آن را نپرستند و به‌سوی خدا بازگشتند، مژده از آنِ ایشان است). راغب گفته است: «الطاغوت عباره عن كل متعد و كل معبود من دون الله،و يستعمل في الواحد و الجمع.» (طاغوت عبارت از هر سرکش، و هر معبودی جز خداست، و هم برای مفرد و هم برای جمع به کار می‌رود). پایان سخن راغب. و ظاهر آن است که مراد از طاغوت در این آیه، بت‌ها و هر معبودِ سرکشی جز خدای متعال است.

و قرآن تنها به دوری گزیدن از عبادتِ طاغوت بسنده نکرد، بلکه این فرمودهٔ خود را نیز بر آن افزود که: « وَ أَنٰابُوا إِلَي اللّٰهِ » (و به‌سوی خدا بازگشتند)؛ تا اشاره کند که صرفِ نفی سودی ندارد، بلکه آن‌چه به کار انسان می‌آید و سودمند می‌افتد، گردآمدنِ نفی و اثبات با یکدیگر است؛ یعنی عبادتِ خدا و واگذاشتنِ عبادتِ غیر او، که همان پرستشِ خالصانهٔ او در دین است.

و سخن او که: « لَهُمُ الْبُشْريٰ » (مژده از آنِ ایشان است)، انشای بشارت (مژده دادن به آنان) و خبر است برای عبارتِ « وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا » (و کسانی که دوری گزیدند...) تا آخر.

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان» دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ-أَنْ يَعْبُدُوهٰا وَ أَنٰابُوا إِلَي اللّٰهِ لَهُمُ الْبُشْريٰ » (و کسانی که از طاغوت دوری گزیدند تا آن را نپرستند و به‌سوی خدا بازگشتند، مژده برای آنان است):

ابوبصیر از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «شما همان کسانید؛ و هر کس از سرکشی ستمگر اطاعت کند، بی‌گمان او را پرستیده است».

می‌گویم: این تطبیق از باب جَری (انطباق مفهوم عام آیه بر مصادیق در طول زمان) است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌جریر و ابن‌ابی‌حاتم از زید بن اسلم روایت کرده‌اند که دربارهٔ سخن خدای متعال:

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۷ و ۱۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « فَبَشِّرْ عِبٰادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ » (پس بندگان مرا مژده بده؛ همان کسانی که به سخن گوش فرامی‌دهند و از بهترینِ آن پیروی می‌کنند) تا آخر آیه. مقتضای ظاهر سیاق این بود که بفرماید: «فبشّرهم» (پس به آنان مژده بده)؛ اما فرمود: «فبشّر عبادِ» (پس بندگان مرا مژده بده) و واژهٔ «بندگان» به ضمیر متکلم (من) اضافه شد تا مایهٔ شرافت و بزرگداشتِ آنان باشد و توصیفشان با عبارتِ « اَلَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ » (کسانی که به سخن گوش فرامی‌دهند...) تا آخر آیه صورت پذیرد.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۷ و ۱۸ با هم

و در «کافی»، یکی از اصحاب ما به صورت مرفوع (روایتی که سندش به معصوم می‌رسد) از هشام بن حکم روایت کرده که گفت: حضرت ابوالحسن، امام کاظم (ع) به من فرمود: «ای هشام! خدای تبارک و تعالی در کتاب خود به اهل عقل و فهم مژده داده و فرموده است: « فَبَشِّرْ عِبٰادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ-أُولٰئِكَ الَّذِينَ هَدٰاهُمُ اللّٰهُ وَ أُولٰئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ » (پس بندگان مرا مژده ده؛ همان کسانی که به سخن گوش فرامی‌دهند و از بهترینِ آن پیروی می‌کنند؛ اینانند کسانی که خدا هدایتشان کرده و اینانند همان خردمندان)».

« وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهٰا » (و کسانی که از طاغوت دوری گزیدند تا آن را نپرستند) گفت: این دو آیه دربارهٔ سه نفر نازل شد که در جاهلیت «لا إله إلا الله» می‌گفتند: دربارهٔ زید بن عمرو بن نُفَیل، ابوذر غفاری و سلمان فارسی.

می‌گویم: صاحب «مجمع‌البیان» نیز آن را از عبدالله بن زید روایت کرده است.

و در کتاب «الدر المنثور» نیز از ابن‌مردویه از ابن‌عمر روایت شده است که این آیه دربارهٔ سعید بن زید، ابوذر و سلمان نازل شد. و نیز از جُویبر از جابر بن عبدالله روایت شده است که این آیه دربارهٔ مردی از انصار نازل شد که هفت برده را آزاد کرد—هنگامی که این سخن خدای متعال نازل شد که می‌فرماید: « لَهٰا سَبْعَهُ أَبْوٰابٍ » (برای آن هفت در است) تا آخر آیه؛ و ظاهر آن است که همهٔ این موارد از باب تطبیق داستان بر آیه است.