تفسیر آیهٔ ۵۴ سورهٔ یس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَالْيَوْمَ لاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ لاٰ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » (پس امروز به هیچ‌کس کمترین ستمی نمی‌شود، و جز همانچه انجام می‌دادید پاداش و کیفر داده نمی‌شوید)؛ یعنی در این روز میان آنان داوریِ عادلانه‌ای انجام می‌پذیرد و حکمی بر حق صادر می‌شود؛ بنابراین به هیچ کس کمترین ستمی نخواهد رفت.

و این سخن پروردگار: « وَ لاٰ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » (و جز آنچه می‌کردید پاداش داده نمی‌شوید)، عطف تفسیری برای سخن پیشین است که فرمود: «فَالْيَوْمَ لاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً» (پس امروز به هیچ‌کس هیچ ستمی نمی‌شود). این عبارت در حقیقت بیانی برهانی برای نفی ستم در آن روز است؛ زیرا دلالت می‌کند بر اینکه جزای کردارِ عمل‌کنندگان در قیامت، عین اعمالِ خودِ آنان است. با این حساب، دیگر ستمی تصورپذیر نیست؛ چراکه ستم، نهادن چیزی در غیر جایگاه شایستهٔ آن است، در حالی که بارکردنِ عمل بر دوشِ خودِ عمل‌کننده، بی‌گمان نهادنِ شیء در جایگاه شایستهٔ خویش است.

خطابِ این آیه، از باب مجسم‌ساختنِ روز قیامت و حاضر آوردنِ آن روز و حاضرانش بر اساس شیوه‌ای بیانی است؛ نه اینکه چنان‌که پنداشته‌اند، حکایت از سخنی باشد که در قیامت از جانب خدای پاک و منزه یا فرشتگان یا مؤمنان به آنان گفته خواهد شد؛ زیرا سیاق کلام هیچ دلیلی بر چنین برداشتی به دست نمی‌دهد.

مخاطب در فرمودهٔ پروردگار: « وَ لاٰ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » (و جز آنچه می‌کردید پاداش داده نمی‌شوید)، همگیِ سعادتمندان و بدفرجامان هستند.

این اشکال که حصرِ موجود در آیه با فراگیربودنِ آن برای همگان سازگار نیست—زیرا خدای متعال پاداش مؤمنان را کامل می‌دهد و از فضل خویش نیز چند برابر بر آن می‌افزاید—پاسخش این است که حصر در این آیه، ناظر به جزا و مزدِ خودِ عمل است؛ و آیاتی که بر فزونی دلالت دارند، مانند این سخن خدا: «لَهُمْ مٰا يَشٰاؤُنَ فِيهٰا وَ لَدَيْنٰا مَزِيدٌ» (برای آنان هر چه بخواهند در آنجا هست، و نزد ما فزون‌تر هم هست؛ ق: ۳۵)، امری فراتر از جزا و مزد و بیرون از مدار عمل است.

گاه نیز در پاسخ به این اشکال گفته‌اند: معنای آیه این است که از پاداشِ نیکوکار کاسته نمی‌شود و بر کیفرِ بدکار افزوده نمی‌گردد؛ زیرا حکمت الهی با چنین چیزی ناسازگار است، اما افزودن بر پاداش و کاستن از کیفر مانعی ندارد.

یا اینکه مقصود از فرمودهٔ « لاٰ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » (جز آنچه می‌کردید پاداش داده نمی‌شوید) این است که شما جز از جنس عملتان جزا داده نمی‌شوید؛ اگر کارتان خیر بوده خیر می‌بینید، و اگر شر بوده شر.

اشکالِ این پاسخ آن است که اگر مدلول آیه چنین بود، شبهه برطرف می‌شد؛ اما سخن در این است که آیه بر چنین معنایی دلالت ندارد.