تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ فاطر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا النّٰاسُ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰاهُ الدُّنْيٰا وَ لاٰ يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ » (ای مردم، بی‌تردید وعدهٔ خدا حق است؛ پس زندگی دنیا شما را نفریبد، و مبادا آن فریبنده [شیطان] شما را دربارهٔ خدا فریب دهد). این خطابی همگانی به همهٔ مردم است که معاد و رستاخیز را به یادشان می‌آورد، همان‌گونه که خطاب عمومی پیشین، یگانگیِ خدای متعال را در پروردگاری و معبود بودن یادآوری می‌کرد.

پس عبارت « إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ » بدین معناست که وعدهٔ خدا مبنی بر اینکه شما را برمی‌انگیزد و به هر عمل‌کننده‌ای سزای کردارش را — چه نیک باشد و چه بد — می‌دهد، «حَقٌّ» است، یعنی ثابت، قطعی و واقع‌شدنی است؛ و خدای متعال در آیهٔ پیش‌رو (فاطر: ۷) به این وعده تصریح فرموده است: « اَلَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِيدٌ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَهٌ وَ أَجْرٌ كَبِيرٌ » (کسانی که کفر ورزیدند، عذابی سخت دارند؛ و کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، آمرزش و پاداشی بزرگ خواهند داشت).

و سخن او: « فَلاٰ تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰاهُ الدُّنْيٰا » (پس زندگی دنیا شما را نفریبد)، هرچند در صورتِ کلام، نهی متوجه زندگی دنیا شده است، ولی در حقیقت متوجه خودِ انسان‌هاست؛ و معنایش این است که وقتی وعدهٔ خدا حق و قطعی است، مبادا با دل‌بستن به زرق‌وبرق دنیا، سرگرم شدن به لذت‌ها و بازیچه‌هایی که روز حساب را از یادتان می‌برد، غرق شدن در دنیاطلبی و روی‌گرداندن از حق، فریب زندگی دنیا را بخورید.

و سخن او: « وَ لاٰ يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ » (و مبادا آن فریبنده شما را دربارهٔ خدا فریب دهد)؛ واژهٔ «الْغَرُورُ» با فتحِ غین، صیغهٔ مبالغه از «غرور» (با ضم غین، به معنای فریب‌دادن) است، یعنی کسی که در فریبکاری زیاده‌روی می‌کند و این کار خوی و شیوهٔ همیشگی اوست. چنان‌که گفته‌اند، ظاهر کلام این است که مراد از آن شیطان است؛ و تعلیلی که در آیهٔ بعد آمده نیز این معنا را تأیید می‌کند: « إِنَّ الشَّيْطٰانَ لَكُمْ عَدُوٌّ » (فاطر: ۶: بی‌گمان شیطان دشمن شماست...).

معنای فریب‌دادنِ شیطان انسان را دربارهٔ خدا این است که گاه توجهِ آنان را به جلوه‌های بردباری و گذشتِ خدای متعال معطوف می‌کند، و گاه دیگر نگاهشان را به جلوه‌های آزمون الهی، استدراج (مهلت‌دادن برای فرو رفتن تدریجی در گناه) و تدبیر پنهانی خدا متوجه می‌سازد؛ در نتیجه چنین می‌پندارند که سرگرم‌شدن به دنیا، فراموشی آخرت و روی‌گرداندن از حق و حقیقت، هیچ کیفری در پی ندارد و بازخواستی به دنبال نمی‌آورد، و اینکه اهل دنیا هرچه در دنیاطلبی خود پیش می‌روند، در غفلت فرو می‌روند و در گناهان غرق می‌شوند، خوشی و راحتی زندگی‌شان بیشتر شده و جاه و عزت‌شان در میان مردم افزون می‌گردد. در این هنگام شیطان در دل‌هایشان چنین می‌افکند که هیچ کرامتی جز پیشرفت در زندگی دنیا وجود ندارد، از جهانِ پس از آن هیچ خبری نیست، و آنچه دعوتِ حق از وعده و تهدید در بر دارد و آنچه پیامبری از رستاخیز، حسابرسی، بهشت و دوزخ خبر می‌دهد، چیزی جز خرافه نیست.

بنابراین مراد از اینکه شیطان انسان را دربارهٔ خدا فریب می‌دهد، مغرور شدنِ انسان به نحوهٔ رفتار و مدارای خدا با او، با وجود همهٔ غفلت‌ها و ستمگری‌هایش است.

گاه گفته شده است که مراد از «غرور»، همان دنیایی است که انسان را فریب می‌دهد، و اینکه فرموده: « وَ لاٰ يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ » (و مبادا فریبنده شما را نسبت به خدا بفریبد)، در معنا تکرار و تأکیدی بر سخن گذشته است که فرمود: « فَلاٰ تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰاهُ الدُّنْيٰا » (پس مبادا زندگی دنیا شما را بفریبد).