تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ فاطر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهٰارِ وَ يُولِجُ النَّهٰارَ فِي اللَّيْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّي » [فاطر: ۱۳] (شب را در روز درمی‌آورد و روز را در شب درمی‌آورد و خورشید و ماه را رام کرده است؛ هر یک تا سرآمدی معین روانند...). داخل کردن شب در روز به معنای کوتاه شدنِ روز با بلند شدن شب است، و داخل کردن روز در شب به معنای کوتاه شدن شب با بلند شدن روز است. مراد از این دو جمله، اشاره به تفاوت شب و روز در کوتاهی و بلندی است که همواره در روزهای سال با دگرگونی ایام ادامه دارد؛ از این رو با فعل مضارع « يُولِجُ » بیان شده که بر پیوستگی این تغییر دلالت می‌کند، بر خلاف گردش خورشید و ماه که بر همان حالِ ثابت خود برقرار است و از همین رو دربارهٔ آن با عبارت: « وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّي » تعبیر فرمود. البته این نوع توجه، بیانی ظاهری و همراه با تسامح (بر پایهٔ درک حسی انسان) است.

و کلام الهی: « ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْ » (این است خدا، پروردگار شما) به منزلهٔ نتیجه برای سخنان گذشته است؛ یعنی هرگاه آفرینش و تدبیر کار شما در خشکی و دریا و زمین و آسمان وابسته به اوست و با تدبیر او اداره می‌شود، پس این است خدا، پروردگارتان که مالک شماست و کارتان را سامان می‌بخشد.

و سخن خدا که می‌فرماید: « لَهُ الْمُلْكُ » (فرمانروایی و مالکیتِ هستی تنها از آنِ اوست)، نتیجه‌ای است که از مطالب پیشین به دست می‌آید، و در عین حال، زمینه‌سازی و مقدمه‌ای است برای سخن پس از آن که می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ » (و کسانی را که جز او می‌خوانید، حتی مالک پوستهٔ نازک هستهٔ خرمایی هم نیستند).

و سخن خدا که می‌فرماید: « وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ »؛ «قطمیر» بنا بر گفتهٔ راغب، اثر و نشانه‌ای کوچک بر سرِ هسته است و مثَلی برای چیزی بسیار اندک و ناچیز به شمار می‌رود. در مجمع‌البیان آمده است: «قطمیر پوستهٔ نازک هسته است، و گفته شده: دانهٔ ریزی در گودیِ پشت هسته است»، پایان سخن. در هر حال، این تعبیر مبالغه و تأکیدی رسا در نفی هرگونه اصل مالکیّت از آنان است. و منظور از «کسانی که جز خدا می‌خوانید»، معبودانی است که مشرکان آن‌ها را می‌خواندند؛ یعنی هم خودِ بت‌ها و هم اربابِ بت‌ها.

بحث روایی

و در همان کتاب، دربارهٔ سخن الهی: « وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ-مٰا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ » (و کسانی را که جز او می‌خوانید، حتی مالک پوستهٔ نازک هستهٔ خرمایی نیستند؛ فاطر: ۱۳)، آمده است که فرمود: «الجلده الرقيقه التي على ظهر النوى»؛ [قطمیر] همان پوستهٔ نازکی است که بر پشت هستهٔ خرما قرار دارد.