تفسیر آیهٔ ۳۷ سورهٔ سبا

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا أَمْوٰالُكُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنٰا زُلْفيٰ » (و اموال و فرزندانتان چیزی نیست که شما را به پیشگاه ما نزدیک گرداند) تا پایان دو آیه. این دومین پاسخ به سخن آنان است که می‌گفتند: « نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ » (ما دارایی‌ها و فرزندان بیشتری داریم و هرگز عذاب نخواهیم شد). حاصل این پاسخ آن است که برطرف‌شدن عذاب که وابسته به نزدیکی به خداست، در پی داشتن اموال و فرزندان به دست نمی‌آید؛ زیرا مال و فرزند نزدیکی و قربی نزد خدا پدید نمی‌آورند تا به سبب آن، عذاب الهی برداشته شود. بنابراین در آیه، نزدیک‌ساختنِ مال به‌جای برطرف‌شدن عذاب نشانده شده است که از قبیل نشاندن سبب به‌جای مسبَّب (نهادنِ علت به‌جای معلول) است.

و معنای این فرموده همین است: « وَ مٰا أَمْوٰالُكُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُكُمْ » (و اموال شما و فرزندانتان) که در خوشبختی و درامان‌بودن از عذاب الهی به آن‌ها تکیه می‌کنید، « بِالَّتِي » یعنی از آن چیزهایی نیستند که « تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنٰا زُلْفيٰ » شما را نزد ما نزدیک گردانند؛ یعنی به‌راستی تقرب بخشند.

« إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً » (مگر کسی که ایمان آورده و کار شایسته کرده است)؛ یعنی در مال و فرزندش کاری شایسته انجام دهد، به این صورت که از اموالش در راه خدا انفاق کند و با تربیتی دینی، ایمان و عمل صالح را در میان فرزندانش بگستراند؛ « فَأُولٰئِكَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ » (پس برای آنان پاداش دوچندان خواهد بود)؛ شاید از باب اضافهٔ موصوف به صفت باشد، یعنی پاداش چندبرابر؛ از این جهت که هم خودشان هدایت یافتند و هم دیگران را هدایت کردند، و نیز از این جهت که پاداش کارهای نیک تا ده برابر و بیشتر افزایش می‌یابد؛ « وَ هُمْ فِي الْغُرُفٰاتِ » یعنی در قصرها و غرفه‌های بلند مرتبه، « آمِنُونَ » از عذاب در امان هستند و هرگز عذاب نخواهند شد.

و در فرمودهٔ خداوند: « وَ مٰا أَمْوٰالُكُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُكُمْ » لحن سخن به خطاب عام برای همهٔ مردم، از کافران و دیگران، تغییر یافته است. دلیلش هم این است که آنچه از احکام بیان فرموده، حکم کلیِ اموال و اولاد است که مؤمن و کافر در آن یکسان‌اند؛ بنابراین مال و فرزند تنها زمانی اثر نیکوی خود را می‌گذارند که همراه با ایمان و عمل صالح باشند، وگرنه چیزی جز بار سنگین و وبال نمی‌افزایند.

بحث روایی

و در همان کتاب آمده است: مردی نزد امام صادق (ع) از ثروتمندان یاد کرد و به بدگویی از آنان پرداخت. امام صادق (ع) فرمود: «ساکت باش! همانا ثروتمند هرگاه صله‌رحم به‌جا آورد و به برادران دینی‌اش نیکی کند، خداوند پاداش او را دوچندان می‌کند؛ زیرا خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا أَمْوٰالُكُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنٰا زُلْفيٰ-إِلاّٰ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً-فَأُولٰئِكَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا-وَ هُمْ فِي الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ » (سبأ: ۳۷؛ و اموال و فرزندانتان چیزی نیستند که شما را نزد ما مقرّب گردانند، مگر کسی که ایمان آورده و کار شایسته انجام داده باشد؛ پس اینانند که برایشان پاداش دوچندان در برابر کارهایی که کرده‌اند خواهد بود، و آنان در غرفه‌های بهشتی در امانند).»

و در کتاب «أمالی» شیخ طوسی، به سند خود از امیر مؤمنان (ع) در روایتی آمده است که در آن می‌فرماید: «تا هنگامی که روز قیامت فرا رسد، پاداش برای آنان محاسبه می‌شود؛ سپس در برابر هر کار نیک، ده‌برابر تا هفتصد برابر به آنان عطا می‌کند. خداوند عزّوجلّ فرموده است: « جَزٰاءً مِنْ رَبِّكَ عَطٰاءً حِسٰاباً » (نبأ: ۳۶؛ پاداشی از جانب پروردگارت، عطایی بسنده و برپایه حساب) و فرموده است: « فَأُولٰئِكَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا-وَ هُمْ فِي الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ » (سبأ: ۳۷؛ پس اینانند که برایشان پاداش دوچندان به سبب کارهایی که کرده‌اند خواهد بود، و آنان در غرفه‌های بهشتی ایمن هستند).»