تفسیر آیهٔ ۳۳ سورهٔ سبا

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

« وَ قٰالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا » (و مستضعفان به مستکبران گفتند)، در رد سخن و ادعای بی‌گناهیِ آنان: « بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَ النَّهٰارِ » (بلکه نیرنگ شب و روزِ شما بود)؛ یعنی نیرنگ‌زدن‌های شبانه‌روزی شما ما را به کفر کشاند، « إِذْ تَأْمُرُونَنٰا أَنْ نَكْفُرَ بِاللّٰهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْدٰاداً » (آن‌گاه که به ما فرمان می‌دادید به خدا کفر ورزیم و برای او همتایانی قرار دهیم)؛ یعنی معبودانی همتای خدا بتراشیم. معنایش این است که شما در دنیا پیوسته شب و روز نیرنگ می‌ورزیدید و نقشه می‌کشیدید تا ما را ناتوان سازید و بر ضد ما توطئه کنید و بدین‌گونه ما را به پیروی از خواسته‌هایتان وادارید؛ چندان که تا به خود آمدیم، ناچار به اطاعت از فرمانتان شده بودیم، آن‌گاه که ما را به کفر و شرک امر می‌کردید.

« وَ أَسَرُّوا » (و پنهان کردند)؛ یعنی پوشاندند، « اَلنَّدٰامَهَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ » (پشیمانی را هنگامی که عذاب را دیدند) و به چشم خویش مشاهده کردند که هیچ راه گریزی نیست. پنهان کردن پشیمانی در روز قیامت — که روزی است همگان در آن آشکارند و هیچ چیز از آنان بر خدا پوشیده نیست — درست مانند دروغ‌بستنشان به خدا، انکار شرک و سوگند یاد کردنشان برای خداست؛ همهٔ این‌ها از قبیلِ آشکار شدن ملکه‌های رذیله‌ای (خصلت‌های ناپسند و ریشه‌داری) است که در جانشان استوار شده بود؛ زیرا در دنیا از ترس شماتت و سرزنش دشمنان پشیمانی را پنهان می‌کردند و در روز قیامت نیز با اینکه آنچه پنهان داشته‌اند آشکار است و آن روز روزِ هویدا شدن رازهاست، باز چنین می‌کنند؛ همان‌گونه که بر مقتضای ملکهٔ دروغ‌گویی دروغ می‌گویند، در حالی که دروغ‌بودن گفتارشان کاملاً آشکار است.

سپس خدای پاک و منزه گرفتار شدنِ آنان به عذاب را یادآور شده و می‌فرماید: « وَ جَعَلْنَا الْأَغْلاٰلَ » (و زنجیرها را قرار دادیم)، یعنی بندها را، « فِي أَعْنٰاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ » (در گردن‌های کسانی که کفر ورزیدند؛ آیا جز آنچه می‌کردند جزا داده می‌شوند؟). بدین ترتیب اعمالشان طوق‌ها و زنجیرهایی بر گردن‌هایشان شد که آنان را در بند عذاب نگه می‌دارد.

بحث روایی

در تفسیر قمی درباره سخن خدای متعال: « وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَهَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ » (سبأ: ۳۳؛ و چون عذاب را ببینند، پشیمانی‌شان را پنهان می‌دارند) آمده است که امام فرمود:

«آنان هنگامی که ولیّ خدا را ببینند، در آتش پشیمانیِ خود را پنهان می‌دارند.» به امام عرض شد: ای فرزند پیامبر خدا، در حالی که در عذاب‌اند پنهان کردن پشیمانی چه سودی به حالشان دارد؟ فرمود: «شماتت و سرکوفتِ دشمنان را ناخوش می‌دارند.»

می‌گویم: این روایت را نیز از امام صادق (ع) نقل کرده است.