تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ سبا

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لاٰ تَأْتِينَا السّٰاعَهُ قُلْ بَليٰ وَ رَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عٰالِمِ الْغَيْبِ » (و کسانی که کفر ورزیدند گفتند: «قیامت برای ما نخواهد آمد»؛ بگو: «آری، سوگند به پروردگارم که حتماً به سراغ شما خواهد آمد، [همان] دانای نهان...») تا آخر آیه؛ در اینجا انکارِ آنان را نسبت به فرارسیدن قیامت یادآور می‌شود. آنان آمدن قیامت را انکار می‌کنند در حالی که فراگیریِ مالکیت و دانش خدا به هر چیز کاملاً آشکار است، و با این حال چنان‌که گذشت، جایی برای شک در فرارسیدن آن باقی نمی‌ماند—چه رسد به انکارِ آن! از همین رو به پیامبر (ص) فرمان داد تا در پاسخ سخن آنان بگوید: « قُلْ بَليٰ وَ رَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ » (بگو: آری، سوگند به پروردگارم حتماً به سراغتان خواهد آمد)، یعنی همان ساعت و قیامت خواهد آمد.

و چون انگیزه و دستاویز اصلیِ آنان در انکار رستاخیز، درهم‌آمیختن اشیا با یکدیگر — از جمله آمیخته‌شدن پیکرهای مردگان با یکدیگر — و دگرگونی پیاپی صورت‌های آن‌ها بود؛ چندان‌که هیچ نشان و اثری از صورت نخستینِ آن‌ها باقی نمی‌ماند و در نتیجه بازآفرینی‌شان بدون جداشدن و بازشناسیِ اجزایشان از یکدیگر ناممکن می‌نمود، خداوند با این کلام خود به دفع این شبهه اشاره فرمود: « عٰالِمِ الْغَيْبِ لاٰ يَعْزُبُ » (دانای نهان است و پنهان نمی‌ماند)؛ یعنی از دایرهٔ علم او فوت نمی‌شود و بیرون نمی‌رود: «عن علمه مِثْقٰالُ ذَرَّهٍ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِي الْأَرْضِ » (از علم او هم‌وزن ذره‌ای در آسمان‌ها و نه در زمین).

و سخن خدای متعال: « وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَ لاٰ أَكْبَرُ إِلاّٰ فِي كِتٰابٍ مُبِينٍ » (و نه کوچک‌تر از آن و نه بزرگ‌تر، مگر آنکه در کتابی روشنگر ثبت است)، فراگیربودنِ علم او را بر هر چیزی می‌رساند؛ افزون بر این، در آن اشاره‌ای است به اینکه همهٔ موجودات، هرچه باشند، در «کتاب مبین» (لوح محفوظ و روشنگر) ثباتی دارند که تغییر و دگرگونی نمی‌پذیرد، هرچند نشانه‌ها و پیکره‌هایشان از صفحهٔ هستی محو گردد. بخشی از سخن دربارهٔ کتاب مبین پیش‌تر در سورهٔ انعام و دیگر سوره‌ها گذشت.