تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ سبا

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَعْمَلُونَ لَهُ مٰا يَشٰاءُ مِنْ مَحٰارِيبَ وَ تَمٰاثِيلَ وَ جِفٰانٍ كَالْجَوٰابِ وَ قُدُورٍ رٰاسِيٰاتٍ » (برای او هر چه می‌خواست، از محراب‌ها و تندیس‌ها و کاسه‌هایی بزرگ چون حوض و دیگ‌های برجاافتاده و استوار می‌ساختند). «محاریب» جمع محراب است و آن، جایگاه برپایی نماز و عبادت است؛ «تماثیل» جمع تمثال است و به تندیس‌ها و پیکره‌های مجسم هر چیز گفته می‌شود؛ «جفان» جمع جَفنه، به معنای کاسه و سینیِ بزرگ غذاخوری است؛ «جوابی» جمع جابیه، یعنی حوضی است که آب در آن گردآوری می‌شود؛ «قدور» جمع قِدر، یعنی دیگی است که در آن غذا می‌پزند؛ و «راسیات» به معنای پابرجا و ثابت است، و مراد از راسیات بودن دیگ‌ها این است که به خاطر بزرگی و سنگینی‌شان، در جای خود استوار بودند و جا‌به‌جا نمی‌شدند.

و این سخن او که: « اِعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُكْراً » (ای خاندان داوود، به شکرانه عمل کنید)، خطابی است به سلیمان و دیگر کسان همراه او از خاندان داوود، تا به پاس سپاسگزاری از خدا، عمل نیکو به‌جا آورند و او را بپرستند. و این فرموده که: « وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبٰادِيَ الشَّكُورُ » (و اندکی از بندگان من بسیار سپاسگزارند)، یعنی کسی که پی‌درپی و شکر پشت سر شکر، سپاس خدا را به جای آورد. این جمله یا در مقام بزرگداشت جایگاه شاکران است، به این بیان که پایداران در این مقام اندک‌اند و از انسان‌های بی‌همتا به‌شمار می‌روند؛ و یا در مقام تعلیل (بیان علّت) است، گویی فرموده: شمار آنان اندک است، پس شما بر شماره‌شان بیفزایید.

بحث روایی

و در کتاب کافی، به سند خود از داوود بن حُصَین و از اَبان بن عثمان از فضل ابی‌عباس روایت شده که گفت: به امام باقر (ع) دربارهٔ این آیه عرض کردم: « يَعْمَلُونَ لَهُ مٰا يَشٰاءُ-مِنْ مَحٰارِيبَ وَ تَمٰاثِيلَ وَ جِفٰانٍ كَالْجَوٰابِ » (برای او هر چه می‌خواست، از بناهای بلند و تندیس‌ها و کاسه‌هایی چون حوض‌ها می‌ساختند)؛ فرمود: آن تندیس‌ها، تندیس مردان و زنان نبود، بلکه نقش‌ها و تندیس‌های درخت و مانند آن بود.

و در همان کتاب [کافی]، از برخی اصحاب ما به صورت مرفوع از هشام بن حکم روایت است که گفت: ابوالحسن، امام موسی بن جعفر (ع) فرمود: «ای هشام، سپس خداوند [مردمِ] اندک را ستود و فرمود: « وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبٰادِيَ الشَّكُورُ » (و اندکی از بندگانم بسیار سپاس‌گزارند؛ سبأ: ۱۳).»

می‌گویم: این معنا در چندین روایت آمده است و با یکی از دو معنایی که پیش‌تر در ذیل آیه گذشت، منطبق است.