تفسیر آیهٔ ۳۰ سورهٔ احزاب

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا نِسٰاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفٰاحِشَهٍ مُبَيِّنَهٍ يُضٰاعَفْ لَهَا الْعَذٰابُ ضِعْفَيْنِ » إلخ (ای همسران پیامبر، هر کس از شما کار زشت آشکاری مرتکب شود، عذابش دوچندان خواهد شد...). در این آیه، لحن سخن از گفت‌وگو با پیامبر (ص) دربارهٔ همسران، به خطاب مستقیمِ خودِ آنان روی آورده است تا تکلیفی را که بر عهده دارند بر آنان ثبت و مسلّم سازد و بر تأکید آن بیفزاید. این آیه و آیهٔ بعد از آن، به‌نوعی تثبیت و توضیح همان مطلبی است که هم در جنبهٔ اثبات و هم در جنبهٔ نفی، از این سخن پروردگار فهمیده می‌شد: « فَإِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنٰاتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً » (بی‌گمان خدا برای نیکوکارانِ شما پاداشی بزرگ آماده کرده است).

از این رو، در این فرموده که: « مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفٰاحِشَهٍ مُبَيِّنَهٍ » (هر کس از شما کار زشت آشکاری مرتکب شود)، «فاحشه» کاری است که در زشتی و پلیدی به نهایت رسیده باشد و همان گناه کبیره است؛ مانند آزار دادن پیامبر (ص)، تهمت، غیبت و جز این‌ها، و «مبیّنة» به معنای آشکار است.

و این سخن که: « يُضٰاعَفْ لَهَا الْعَذٰابُ ضِعْفَيْنِ » (عذاب برای او دوچندان می‌شود)، یعنی در حالی که دو برابر باشد، و «ضعفان» یعنی دو برابر (دو مثلِ آن). این معنا را سخن بعدیِ پروردگار در بیان پاداش تأیید می‌کند که می‌فرماید: « نُؤْتِهٰا أَجْرَهٰا مَرَّتَيْنِ » (پاداشش را دو بار به او می‌دهیم). بنابراین نباید به این سخن اعتنا کرد که گفته‌اند: مقصود از دوبرابر کردنِ عذاب، کیفر دادنِ آنان به اندازهٔ سه برابر است، با این توجیه که مضاعف کردن عذاب یعنی افزودن بر آن، و هرگاه دو برابرِ عذاب بر اصل عذاب افزوده شود، مجموعش سه برابر خواهد شد.

پایان یافتن آیه با این فرموده که: « وَ كٰانَ ذٰلِكَ عَلَي اللّٰهِ يَسِيراً » (و این کار بر خدا آسان است)، برای اشاره به این نکته است که شرف همسری و اموری از این دست مانع چنین کیفری نخواهد شد؛ زیرا هیچ کرامتی جز به تقوا نیست، و همسریِ پیامبر (ص) تنها هنگامی اثر نیکو و زیبا می‌بخشد که همراه با تقوا باشد؛ اما با گناه و نافرمانی، نتیجه‌ای جز دوری بیشتر از خدا و فرجام ناگوار نخواهد داشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳۰ و ۳۱ با هم

در کتاب «مجمع [البیان]»، دربارهٔ سخن خداوند: « يٰا نِسٰاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ » (ای همسران پیامبر، هرکس از شما...) [احزاب: ۳۰-۳۱، تا پایان دو آیه]، محمد بن ابی‌عمیر از ابراهیم بن عبدالحمید، از علی بن عبدالله بن حسین، از پدرش، از امام علی بن الحسین (ع) روایت کرده است: مردی به آن حضرت گفت: شما اهل‌بیتی هستید که آمرزیده شده‌اید! امام خشمگین شد و فرمود: ما سزاوارتریم که آنچه خداوند دربارهٔ همسران پیامبر جاری ساخته دربارهٔ ما نیز جاری شود، نه اینکه چنان باشیم که تو می‌گویی؛ همانا ما برای نیکوکارمان دو برابر پاداش، و برای بدکارمان دو برابر عذاب قائلیم.