تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ سجده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذٰابِ الْأَدْنيٰ دُونَ الْعَذٰابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ » (و مسلماً پیش از عذاب بزرگ‌تر، از عذاب نزدیک‌تر به آنان می‌چشانیم، شاید که بازگردند). از آنجا که غایت و هدف از چشاندن عذاب به آنان، بازگشتِ مورد انتظارِ ایشان است و این بازگشتِ امیدداشته‌شده، همان رجوع به درگاه خداوند با توبه و انابه است، مراد از «عذاب أدنی» (عذاب نزدیک‌تر)، همان عذابِ دنیاست که برای بیم‌دادن و هشدار بر آنان فرود می‌آید تا توبه کنند؛ نه عذاب ریشه‌کن‌کننده (استیصال) و نه عذاب پس از مرگ؛ و در این صورت، مراد از «عذاب اکبر» (عذاب بزرگ‌تر)، عذاب روز قیامت خواهد بود.

معنای آیه چنین است: سوگند می‌خورم که قطعاً پیش از عذاب بزرگ‌تر در روز قیامت، از عذاب نزدیک‌تر — مانند قحطی‌ها و خشکسالی‌ها، بیماری‌ها، کشته‌شدن و نظایر آن — به آنان می‌چشانیم، تا شاید با توبه از شرک و انکارشان، به سوی ما بازگردند.

گفته شده است: عذاب دنیا «أدنی» (نزدیک‌تر) نامیده شد و «الأصغر» (کوچک‌تر) گفته نشد تا در برابر «الأکبر» قرار گیرد، زیرا جایگاه سخن، جایگاهِ هشدار و بیم‌دادن است و کوچک شمردنِ عذاب با چنین مقامی سازگاری ندارد؛ و به همین ترتیب، نفرمود «دون العذاب الأبعد» (پیش از عذاب دورتر) تا با «العذاب الأدنی» متقابل شود، چون دور خواندنِ آن نیز با مقام بیم‌دادن تناسبی ندارد.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از ابوادریس خولانی روایت کرده است که گفت: از عبادة بن صامت دربارهٔ این سخن خدا پرسیدم: « وَ لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذٰابِ الْأَدْنيٰ دُونَ الْعَذٰابِ الْأَكْبَرِ » (و قطعاً پیش از عذاب بزرگ‌تر، از عذاب نزدیک‌تر به آنان می‌چشانیم؛ سجده: ۲۱). گفت: من خود از پیامبر خدا (ص) دربارهٔ آن پرسیدم، فرمود: «هي المصائب و الأسقام و الأنصاب-عذاب للمسرف في الدنيا دون عذاب الآخره» (آن، مصیبت‌ها و بیماری‌ها و رنج‌هاست؛ عذابی است برای فرد زیاده‌رو در دنیا، پیش از عذاب آخرت). گفتم: ای پیامبر خدا، پس این سختی‌ها برای ما چیست؟ فرمود:

«زكاة و طهور» (مایهٔ پاکی و طهارت از گناهان است).

و در مجمع‌البیان در روایتی از امام باقر و امام صادق (ع) آمده است: «أن العذاب الأدني الدابه و الدجال» (همانا مراد از عذاب نزدیک‌تر، دابّه [جنبندهٔ آخرالزمان] و دجّال است).