تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ لقمان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِذٰا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا وَجَدْنٰا عَلَيْهِ» (و هنگامی که به آنان گفته شود: «از آنچه خدا نازل کرده پیروی کنید»، می‌گویند: «بلکه از آنچه بر آن یافته‌ایم»). «آبٰاءَنٰا» (پدرانمان را).

«...» تا پایان آیه؛ ضمیرهای جمع به اعتبار معنا به «مِنَ» بازمی‌گردد، همان‌گونه که ضمیر مفرد در آیهٔ پیشین به اعتبار لفظ به آن بازمی‌گشت.

و در سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ إِذٰا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ » (و چون به آنان گفته شود: از آنچه خدا نازل کرده پیروی کنید)، تعبیر به «آنچه خدا نازل کرده» بی‌آنکه بگوید: «از کتاب یا قرآن پیروی کنید»، اشاره به این است که این دعوت، دعوتی برهان‌دار است و هیچ تحکمی (ادعای بی‌دلیلی) در آن راه ندارد؛ زیرا فرو فرستاده شدنِ کتاب، با برهان نبوت تأیید شده است. پس گویی فرموده است: «و چون به آیین توحید فراخوانده شوند؛ دینی که کتابِ قطعی در نزول از جانب خدای پاک و منزه بر آن دلالت می‌کند». به تعبیری دیگر، هرگاه سخنی همراه با برهان به آنان عرضه گردد، با سخنی بی‌دلیل و ادعایی خودسرانه در برابرش می‌ایستند و می‌گویند: از آنچه پدرانمان را بر آن یافته‌ایم پیروی می‌کنیم.

و سخن خدای متعال: « أَ وَ لَوْ كٰانَ الشَّيْطٰانُ يَدْعُوهُمْ إِليٰ عَذٰابِ السَّعِيرِ » یعنی آیا از پدرانشان پیروی می‌کنند، حتی اگر شیطان با این پیروی آنان را به سوی عذاب آتش سوزان فرابخواند؟ این پرسش برای انکار است، و «لَو» وصلیه است که بر عبارتی محذوف مانند خود عطف شده؛ و تقدیر عبارت چنین است: «آیا از آنان پیروی می‌کنند، چه زمانی که شیطان دعوتشان نکند و چه زمانی که دعوتشان کند؟».

و حاصل سخن اینکه: پیروی تنها زمانی پسندیده است که پدران بر حق بوده باشند؛ اما اگر بر باطل باشند و این پیروی چیزی باشد که شیطان با آن آنان را به سوی تیره‌بختی و عذاب دوزخ بخواند—که در واقعیت نیز چنین است، زیرا این پیروی در پرستشِ غیر خداست و حال آنکه معبودی جز او وجود ندارد—هرگز نباید از آنان پیروی کرد.