تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ لقمان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا بُنَيَّ إِنَّهٰا إِنْ تَكُ مِثْقٰالَ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَهٍ أَوْ فِي السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللّٰهُ » (ای فرزندم! اگر [عمل تو] هم‌وزن دانهٔ خردلی باشد و در دل تخته‌سنگی یا در آسمان‌ها یا در زمین جای گیرد، خدا آن را می‌آورد...). مفسران گفته‌اند ضمیر در « إِنَّهٰا » به خصلت و کار نیک یا بد بازمی‌گردد، زیرا سیاقِ کلام بر آن دلالت دارد؛ و همین ضمیر اسمِ «کان» است و « مِثْقٰالَ حَبَّهٍ » خبر آن. مقصود از بودنِ آن در سنگ، پنهان ماندنش در درون سنگِ خارا یا در آسمان‌ها یا در زمین است؛ و مراد از آوردنِ آن، حاضر ساختنِ آن برای حسابرسی و پاداش و کیفر است.

بخش پیشین از سخنانِ نقل‌شدهٔ لقمان، به توحید و نفی شریک مربوط بود؛ و آنچه در این آیه آمده، بخش دوم دربارهٔ معاد است که در آن حسابرسی اعمال مطرح می‌شود. معنای آیه چنین است: ای فرزندم! اگر کرداری که انجام داده‌ای، چه نیک باشد و چه بد، سبک‌ترین و خردترین چیزها همچون هم‌وزن دانهٔ خردلی باشد، و همان کردار کوچک در دل صخره‌ای خارا یا در هر کجای آسمان‌ها و زمین پنهان و مستقر باشد، خداوند آن را برای حسابرسی و پاداش و کیفر حاضر می‌آورد؛ زیرا خداوند لطیف است (دانش او در ژرفای موجودات نفوذ می‌کند و به هر امر ناپیدایی می‌رسد) و خبیر است (از باطن و حقیقت موجودات آگاه است).

اشاره

و در کتاب «کافی» به سند خود از ابوبصیر روایت کرده است که از امام باقر(ع) شنیدم می‌فرمود: «اتقوا المحقرات من الذنوب فإن لها طالبا، يقول أحدكم أذنب و أستغفر» (از گناهان خرد و ناچیزشمرده پروا کنید، زیرا بازخواست‌کننده‌ای در پیِ آن‌هاست؛ یکی از شما می‌گوید: گناه می‌کنم و آمرزش می‌خواهم!)، چرا که خدای عزّوجلّ [در یس: ۱۲] می‌فرماید: «وَ نَكْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ-وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنٰاهُ فِي إِمٰامٍ مُبِينٍ» (و ما آنچه را از پیش فرستاده‌اند و آثارشان را می‌نویسیم، و همه‌چیز را در کتابی روشن و راهنما برشمرده‌ایم)، و خدای عزّوجلّ [در لقمان: ۱۶] فرمود: « إِنَّهٰا إِنْ تَكُ مِثْقٰالَ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ-فَتَكُنْ فِي صَخْرَهٍ أَوْ فِي السَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ-يَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ » (اگر [عمل] هم‌وزن دانهٔ خردلی باشد و در دل صخره‌ای یا در آسمان‌ها یا در زمین جای گیرد، خدا آن را می‌آورد؛ زیرا خدا باریک‌بین و آگاه است).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

اشاره

تفسیر آیه‌های ۱۲ تا ۱۹ با هم

می‌گویم: در همهٔ این معانی و به‌ویژه دربارهٔ عاقِ والدین شدن (نافرمانی و آزردن پدر و مادر)، روایت‌های فراوان و متواتری وارد شده است. ادامه در متن کامل

گفتاری در داستان لقمان و گوشه‌هایی از حکمت‌های او، در دو فصل

تفسیر آیه‌های ۱۲ تا ۱۹ با هم

و [امام صادق (ع) به حماد فرمود:] ای حماد! از جمله موعظه‌های لقمان به فرزندش این بود که گفت: «يا بني إنك منذ سقطت إلي الدنيا استدبرتها و استقبلت الآخره فدار أنت إليها تسير أقرب إليك من دار أنت عنها متباعد.يا بني جالس العلماء و زاحمهم بركبتيك و لا تجادلهم فيمنعوك،و خذ من الدنيا بلاغا و لا ترفضها-فتكون عيالا علي الناس،و لا تدخل فيها دخولا يضر بآخرتك،و صم صوما يقطع شهوتك-و لا تصم صياما يمنعك من الصلاه-فإن الصلاه أحب إلي الله من الصيام» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«يا بني:إن الدنيا بحر عميق قد هلك فيها عالم كثير-فاجعل سفينتك فيها الإيمان و اجعل شراعها التوكل،و اجعل زادك فيها تقوي الله-فإن نجوت فبرحمه الله و إن» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«يا بني:إن تأدبت صغيرا انتفعت به كبيرا-و من عني بالأدب اهتم به،و من اهتم به تكلف علمه و من تكلف علمه اشتد له طلبه-و من اشتد له طلبه أدرك منفعته فاتخذه عاده-فإنك تخلف في سلفك و ينتفع به من خلفك-و يرتجيك فيه راغب و يخشي صولتك راهب،و إياك و الكسل عنه بالطلب لغيره-فإن غلبت علي الدنيا فلا تغلبن علي الآخره و إذا فاتك طلب العلم في مظانه-فقد غلبت علي الآخره-و اجعل في أيامك و لياليك و ساعاتك نصيبا في طلب العلم-فإنك لن تجد له تضييعا أشد من تركه-و لا تمارين فيه لجوجا-و لا تجادلن فقيها و لا تعادين سلطانا،و لا تماشين ظلوما و لا تصادقنه-و لا تؤاخين فاسقا و لا تصاحبن متهما-و اخزن علمك كما تخزن ورقك» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«يا بني:خف الله عز و جل خوفا-لو أتيت القيامه ببر الثقلين خفت أن يعذبك و ارج الله رجاء-لو وافيت القيامه بإثم الثقلين رجوت أن يغفر الله لك» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«فقال له ابنه: يا أبت-كيف أطيق هذا و إنما لي قلب واحد؟فقال له لقمان» (فرزندش به او گفت: ای پدر! ادامه در متن کامل

«يا بني:لو استخرج قلب المؤمن يوجد فيه نوران-نور للخوف و نور للرجاء-لو وزنا لما رجح أحدهما علي الآخر بمثقال ذره-فمن يؤمن بالله يصدق ما قال الله عز و جل-و من يصدق ما قال الله يفعل ما أمر الله،و من لم يفعل ما أمر الله لم يصدق ما قال الله-فإن هذه الأخلاق يشهد بعضها لبعض» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

«فمن يؤمن بالله إيمانا صادقا يعمل لله خالصا ناصحا-و من يعمل لله خالصا ناصحا فقد آمن بالله صادقا-و من أطاع الله خافه،و من خافه فقد أحبه،و من أحبه فقد اتبع أمره-و من اتبع أمره استوجب جنته و مرضاته،و من لم يتبع رضوان الله فقد هان عليه سخطه-نعوذ بالله من سخط الله» (پس هر کس به خدا ایمانی راستین داشته باشد، مخلصانه و خیرخواهانه برای خدا عمل می‌کند؛ و هر کس برای خدا خالصانه و خیرخواهانه کار کند، به‌راستی به خدا ایمان آورده است؛ و هر کس خدا را اطاعت کند، از او بیم دارد؛ و هر کس از او بیمناک باشد، او را دوست می‌دارد؛ و هر کس او را دوست بدارد، فرمانش را پیروی می‌کند؛ و هر کس از فرمان او پیروی نماید، سزاوار بهشت و خشنودی‌اش می‌گردد؛ و هر کس در پی خشنودی خدا نباشد، خشم الهی برایش سبک و بی‌اهمیت شده است. ادامه در متن کامل

«يا بني:لا تركن إلي الدنيا و لا تشغل قلبك بها-فما خلق الله خلقا هو أهون عليه منها-أ لا تري أنه لم يجعل نعيمها ثواب المطيعين-و لم يجعل بلاءها عقوبه للعاصين» (ای فرزندم! ادامه در متن کامل

و در کتاب «قرب‌الإسناد» از هارون، از ابن‌صدقه، از امام صادق، از پدرش (ع) نقل شده است: «و في قرب الإسناد:،هارون عن ابن صدقه عن جعفر عن أبيه(ع): قيل للقمان» (به لقمان گفته شد:) ادامه در متن کامل

«ما الذي أجمعت عليه من حكمتك؟قال:لا أتكلف ما قد كفيته و لا أضيع ما وليته» (چکیده و اساس حکمتی که بر آن گرد آمده‌ای چیست؟ ادامه در متن کامل

و در کتاب «بحارالانوار»، از «قصص‌الانبیاء» با سند خویش از جابر، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود: [از جمله] اندرزهایی که لقمان به پسرش داد این بود که گفت: «ای فرزندم، اگر دربارهٔ مرگ در تردیدی، خواب را از خود دور کن، در حالی که هرگز نخواهی توانست؛ و اگر دربارهٔ برانگیخته‌شدن در رستاخیز تردید داری، بیداری را از خود دور بدار [و مانع بیدار شدنت شو]، در حالی که هرگز نمی‌توانی؛ زیرا اگر در این باره بیندیشی، درمی‌یابی که جانت در دست دیگری است، و خواب به منزلهٔ مرگ است و بیداری پس از خواب به منزلهٔ برانگیخته‌شدن پس از مرگ.» و [نیز روایت شده که] گفت: لقمان به پسرش فرمود: «ای فرزندم، [با مردم] چندان نزدیک مشو که مایهٔ دوری و دلزدگی‌ات شود، و چندان دوری مگزین که خوار و بی‌مقدار شوی. ادامه در متن کامل

و فرمود: «اي فرزندم، با صد تن دوستي كن و با يك تن هم دشمني مورز. اي فرزندم، [سرمايهٔ حقيقي تو] تنها بهرهٔ معنوي (خَلاق) و اخلاق و خوي (خُلق) توست؛ پس بهره‌ات همان دینِ توست و اخلاقت پیوند میان تو و مردم است؛ مبادا خود را نزد آنان مبغوض گردانی، و خصلت‌های پسندیده را بیاموز.» ادامه در متن کامل

«ای فرزندم، بنده و خدمتگزار نیکان باش و فرزند بدان مباش. ای فرزندم، امانت را بازگردان تا دنیا و آخرتت به سلامت ماند، و امانت‌دار باش، زیرا خداوند خیانت‌کاران را دوست ندارد. ادامه در متن کامل

و در «کافی» به سند خود از یحیی بن عقبه اَزدی از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: از جمله اندرزهای لقمان به پسرش این بود: «ای فرزندم، مردم پیش از تو برای فرزندانشان [مال] گرد آوردند، ولی نه آنچه جمع کردند باقی ماند و نه کسانی که برایشان جمع کرده بودند. ادامه در متن کامل

«و بدان که فردا، هنگامی که در پیشگاه خداوند عزوجل بایستی، از چهار چیز بازخواست می‌شوی: از جوانی‌ات که در چه راهی آن را فرسودی، و از عمرت که در چه راهی به پایانش رساندی، و از مالت که از کجا به دست آوردی و در چه راهی خرج کردی؛ پس برای آن آماده شو و پاسخی مهیا ساز. ادامه در متن کامل

و در «بحار» از کتاب «قصص» به سند خود از حماد از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: لقمان گفت: ادامه در متن کامل

«ای فرزندم، از دل‌تنگی و بی‌حوصلگی، بدخلقی و کم‌صبری بپرهیز؛ زیرا با داشتن این خصلت‌ها هیچ دوستی برایت پایدار نمی‌ماند. ادامه در متن کامل

«ای فرزندم، اگر چیزی نداری که با آن به خویشاوندانت پیوند و رسیدگی کنی و به برادرانت بخشش نمایی، مبادا خوش‌خلقی و گشاده‌رویی را از دست بدهی؛ زیرا هر کس اخلاقش را نیکو کند، نیکان دوستش می‌دارند و بدان از او دوری می‌گزینند. ادامه در متن کامل

می‌گویم: روایات دربارهٔ موعظه‌های او بسیار است و ما برای رعایت اختصار، به آنچه آوردیم بسنده کردیم. ادامه در متن کامل