تفسیر آیهٔ ۹۵ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

همچنین این فرمودهٔ بعدی خدای متعال: «قُلْ صَدَقَ اللّٰهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّهَ إِبْرٰاهِيمَ حَنِيفاً» (بگو: خدا راست گفت، پس از آیین حنیف ابراهیم پیروی کنید؛ آل عمران: ۹۵)، دلالت دارد بر اینکه آنچه را انکار می‌کردند (یعنی حلال بودن همهٔ خوراکی‌ها بر آنان پیش از تورات، و اینکه این تحریم‌ها تنها به سبب ستمگری‌شان و با نسخ حلیت به حرمت بر آنان نازل شده بود) وسیله‌ای برای القای شبهه میان مسلمانان قرار می‌دادند؛ تا به آنچه پیامبر خدا (ص) از سوی پروردگارش خبر می‌داد اعتراض کنند، مبنی بر اینکه دین او همان آیین حنیف ابراهیم است، و آن آیینی فطری است که نه افراطی در آن راه دارد و نه تفریطی. و چگونه اعتراض نکنند، در حالی که می‌گفتند: ابراهیم یهودی و بر شریعت تورات بوده است؛ پس چگونه ممکن است آیین او دربردارندهٔ حلال شمردن چیزهایی باشد که تورات حرام کرده است، با اینکه نسخ نیز جایز نیست؟!

و با این کار روشن شد که من در دعوتم راستگو هستم؛ پس از آیین من پیروی کنید که همان آیین حنیف (حق‌گرایِ پیراسته از انحرافِ) ابراهیم است. و این همان سخن خدای متعال است که می‌فرماید: «قُلْ صَدَقَ اللّٰهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرٰاهِيمَ» تا پایان آیه.

خدای متعال می‌فرماید: «قُلْ صَدَقَ اللّٰهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّهَ إِبْرٰاهِيمَ حَنِيفاً» «إلخ» (بگو: خدا راست گفت؛ پس از آیین ابراهیم که حق‌گرا بود پیروی کنید...)؛ یعنی اکنون که در آنچه به شما خبر دادم و بدان دعوتتان کردم حق با من است، پس از آیین من پیروی کنید و به حلال بودن گوشت شتر و دیگر پاکیزه‌هایی که خدا حلال کرده است اعتراف نمایید؛ و خدا آن‌ها را تنها به سبب سرکشی و ستمکاری‌تان، به عنوان کیفر بر شما حرام کرده بود، همان‌گونه که خدای متعال از آن خبر داده است.

پس این سخن که فرمود: «فَاتَّبِعُوا» «إلخ» (پیروی کنید...)، گویی کنایه از پیروی از آیین خود پیامبر (ص) است؛ و اینکه صریحاً خودِ آیین آن حضرت را نام نبرد، بدان سبب بود که آنان آیین ابراهیم را قبول داشتند، تا بدین وسیله اشاره شود که دینی که پیامبر به آن فرامی‌خواند، حق‌گرا و مطابق با فطرت است؛ زیرا فطرت، انسان را از خوردن پاکیزه‌هایی چون گوشت‌ها و دیگر روزی‌ها بازنمی‌دارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۹۳ تا ۹۵ با هم

اما پیوند دیگر آیات با بیانات گذشته کاملاً روشن و بدون هیچ تردید و ابهامی است.

مفسران در توضیح معنای آیه بیان‌های گوناگونی دارند، اما در هر حال همگی یادآور شده‌اند که آیه در مقام پاسخ به شبهه‌ای است که یهود دربارهٔ نسخ مطرح کرده بودند؛ چنان‌که گذشت.