تفسیر آیهٔ ۳۲ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «قُلْ أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ...» (بگو: از خدا و پیامبر اطاعت کنید...). این بیان بدان جهت است که آیهٔ گذشته انسان را به پیروی از پیامبر فرامی‌خواند، و پیروی — یعنی گام‌نهادن در جای پای دیگری — جز در صورتی تحقق نمی‌یابد که شخصِ مورد پیروی (مُتَّبَع، به صیغهٔ اسم مفعول) روندهٔ راهی باشد؛ و راهی که پیامبر (ص) می‌پیماید، همانا صراط مستقیمِ متعلق به خدای سبحان است، یعنی همان شریعتی که خدا برای پیامبرش مقرر داشته و اطاعت از او را در آن واجب کرده است. از این رو بار دیگر در این آیه، معنای پیروی از پیامبر (ص) را در قالب «اطاعت» تکرار فرمود تا اعلام دارد که راه اخلاص — یعنی همان راه پیامبر — عیناً مجموعهٔ فرمان‌ها، بازداشتن‌ها، دعوت و ارشادهاست؛ بنابراین، پیروی از رسول در پیمودن راه او، همان اطاعت از خدا و رسولش در شریعت وضع‌شده است. و چه بسا یادکردنِ نام خدای متعال همراه با رسول برای این باشد که نشان دهد فرمان [و حقیقتِ اطاعت] یکی بیش نیست، و نام رسول همراه با خدای سبحان آورده شد چون سخن در اصل بر سرِ پیروی از او بود.

از اینجا نادرستی سخن برخی از مفسران دربارهٔ این آیه روشن می‌شود که گفته‌اند معنای آن چنین است: «أطيعوا الله في كتابه و الرسول في سنته» (از خدا در کتابش، و از پیامبر در سنّتش اطاعت کنید).

زیرا این سخن با آنچه از سیاق برمی‌آید ناسازگار است؛ چه این‌که جملهٔ «قُلْ أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ...» (بگو: از خدا و پیامبر اطاعت کنید...) گویی روشنگرِ کلام پیشین است که می‌فرمود: « قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِي » (بگو: اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید). افزون بر این، لحن آیه نشان می‌دهد که اطاعت از خدا و اطاعت از پیامبر، یک حقیقت واحد است و به همین سبب، فعل امر تکرار نشد؛ در حالی که اگر متعلقِ اطاعت دربارهٔ خدا و رسولش جداگانه می‌بود، مناسب‌تر آن بود که گفته شود: «أطيعوا الله و أطيعوا الرسول» (از خدا اطاعت کنید و از پیامبر اطاعت کنید)، چنان‌که در کلام خدای متعال آمده است: «أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ» (نساء: ۵۹) [از خدا اطاعت کنید و از پیامبر و اولی‌الامر خودتان اطاعت نمایید]؛ و این نکته بر کسی پوشیده نیست.

بدان که سخن دربارهٔ این آیه، از حیثِ اطلاق (فراگیری حکم) و از جهت انطباق آن بر مورد بحث، درست مانند سخنی است که در آیهٔ پیشین گذشت.

خدای متعال می‌فرماید: «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ الْكٰافِرِينَ» (پس اگر روی برتافتند، بی‌گمان خدا کافران را دوست نمی‌دارد). در این فراز دلالتی است بر کفرِ کسی که از این فرمان روی برگرداند؛ چنان‌که دیگر آیاتِ نهی‌کننده از ولایت و سرسپردگی به کافران نیز بر همین امر دلالت دارند. همچنین در آن اشاره‌ای است به این‌که این آیه گویا بیانگر آیهٔ پیشین است؛ زیرا با نفی محبت الهی از کافرانی پایان یافته که از فرمانِ اطاعت سرپیچی کرده‌اند، در حالی که آیهٔ اول متضمن اثبات محبت برای مؤمنانی بود که در برابر فرمان پیروی سر تسلیم فرود آورده بودند؛ پس در این نکته نیک بنگر.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۲۸ تا ۳۲ با هم

این آیات، بر پایهٔ آنچه در آیات پیشین یادآور شدیم، بی‌ارتباط با ماقبلِ خود نیستند: ادامه در متن کامل

سیاقِ کلام، در مقام پرداختن به حال اهل کتاب و مشرکان و کنایه‌زدن به آنان است؛ پس اگر مراد از کافران، اهل کتاب را نیز در بر بگیرد، این آیات از دوستی با آنان و آمیختگی روحی با مشرکان و همهٔ آن‌ها نهی می‌کند؛ و اگر مراد از کافران تنها مشرکان باشند، این آیات به آنان پرداخته و دعوتی است به رها کردنشان و پیوستن به حزب خدا و محبت ورزیدن به خدا و فرمان‌برداری از پیامبرش. ادامه در متن کامل

از بررسی این آیات کریمه، اموری روشن شد: ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳۱ و ۳۲ با هم

و در همان کتاب نیز احمد، ابوداود، ترمذی، ابن‌ماجه، ابن‌حبان و حاکم از ابورافع از پیامبر (ص) روایت کرده‌اند که فرمود: «لا ألقين أحدكم متكئا على أريكته-يأتيه الأمر من أمري مما أمرت به أو نهيت عنه-فيقول لا ندري ما وجدنا في كتاب الله اتبعناه» (مبادا کسی از شما را در حالی ببینم که بر تخت خود تکیه زده است و فرمانی از فرمان‌های من دربارهٔ آنچه بدان دستور داده‌ام یا از آن بازداشته‌ام به او می‌رسد، و او می‌گوید: «ما سر درنمی‌آوریم؛ هرچه در کتاب خدا بیابیم، تنها از همان پیروی می‌کنیم!»).