أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبٗا مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ يُدۡعَوۡنَ إِلَىٰ كِتَٰبِ ٱللَّهِ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٞ مِّنۡهُمۡ وَهُم مُّعۡرِضُونَ
آیا ندیدی کسانی را که بهره‌ای از کتاب [آسمانی] به آنان داده شده بود، به‌سوی کتاب خدا فراخوانده می‌شوند تا میانشان داوری کند، آن‌گاه گروهی از آنان روی برمی‌تابند در حالی که [از حق] روی‌گردان‌اند؟
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان آیات
تفسیر آیه‌های ۱۹ تا ۲۵ با هم
این آیات به وضعیت اهل کتاب می‌پردازد؛ آنان آخرین گروه از گروه‌های سه‌گانه‌ای هستند که پیش‌تر گذشت محور سخن در این سوره قرار دارند، و از نظر هدفِ کلام، مهم‌ترینِ آنان اهل کتاب از یهود و نصاری هستند؛ چراکه بخش عمدهٔ این سوره دربارهٔ آنان و ماجرایشان نازل شده و به آنان بازمی‌گردد. ادامه در متن کامل
بحث روایی
تفسیر آیه‌های ۲۳ و ۲۴ با هم
«پس بیایید به‌سوی تورات برویم، که میان ما و شما داور باشد». اما آن دو سر باز زدند و نپذیرفتند؛ پس خدای متعال این آیه را نازل فرمود: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ» (آیا به کسانی که بهره‌ای از کتاب یافته‌اند ننگریستی که به‌سوی کتاب خدا دعوت می‌شوند تا میانشان داوری کند...) تا آنجا که می‌فرماید: «وَ غَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ» (و آنچه به دروغ می‌بافتند، در دینشان فریبشان داد؛ آل‌عمران: ۲۳-۲۴).
تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ آل عمران، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۳، صفحهٔ ۱۲۰ تا ۱۲۸ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/3/23/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان آیات
خدای متعال می‌فرماید: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتٰابِ» (آیا ندیدی کسانی را که بهره‌ای از کتاب داده شدند... تا آخر آیه). این سخن اشاره دارد به قطعی‌دانستن و ثبت‌کردنِ سرکشی برای اهل کتاب، بر پایهٔ آنچه خدای متعال به آنان نسبت داده است؛ و اینکه آنان با پیش‌گرفتن ناسازگاری و پدیدآوردن تفرقه در دین، سرکشی می‌کنند؛ چراکه هرگاه به داوریِ کتاب خدا میان خویش فراخوانده شوند، در برابر آن تسلیم نمی‌شوند و پشت می‌کنند و از آن روی برمی‌تابند. این رفتار نیز جز به سبب فریفته‌شدنشان به این ادعای خود نیست که گفتند: «لَنْ تَمَسَّنَا» (آتش دوزخ هرگز به ما نخواهد رسید جز چند روزی معدود...)، و نیز به سبب بافته‌ها و دروغ‌هایی است که در دینشان بر خدا بستند.
مراد از «کسانی که بهره‌ای از کتاب به آنان داده شده»، اهل کتاب هستند. و اگر نفرمود: «به آنان کتاب داده شد» بلکه فرمود: «أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتٰابِ» (بهره‌ای از کتاب به آنان داده شد)، برای این است که دلالت کند آنچه از کتاب در دست دارند، تنها بخشی از آن است نه همهٔ آن؛ چرا که تحریف، دگرگون‌سازی و دستکاریِ آنان در کتاب خدا، بخش‌های فراوانی از آن را از میان برد؛ همان‌گونه که سخن خداوند در پایان آیهٔ بعد نیز بدان اشاره دارد: «وَ غَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مٰا كٰانُوا يَفْتَرُونَ» (و آنچه به دروغ می‌بافتند، آنان را در دینشان فریفت). به هر حال، مراد—و خدا داناتر است—این است که آنان به سبب دل‌خوشی و غرور به سخنانِ خود، و فریب‌خوردن از ساخته‌های خویش و احساس بی‌نیازی از کتاب آسمانی به واسطهٔ آن‌ها، از داوریِ کتاب خدا روی برمی‌تابند.
بحث روایی
و در کتاب «الدر المنثور» آمده است: ابن‌اسحاق، ابن‌جریر، ابن‌منذر و ابن‌ابی‌حاتم از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) به بیت‌المِدراس (محل آموزش و عبادت یهودیان) نزد گروهی از یهود رفتند و آنان را به‌سوی خدا دعوت کردند. نُعمان بن عمرو و حارث بن زید به ایشان گفتند: «ای محمد، تو بر چه آیینی هستی؟» فرمود: «بر آیین و دین ابراهیم». گفتند: «ابراهیم که یهودی بود!» پیامبر خدا (ص) به آن دو فرمود:
می‌گویم: برخی نیز روایت کرده‌اند که این کلام خدای متعال: «أَ لَمْ تَرَ» دربارهٔ ماجرای رجم (سنگسار) نازل شده است؛ و شرح آن در ذیل سخن پیرامون این کلام خدای متعال خواهد آمد: «يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ» (ای اهل کتاب، بی‌گمان پیامبر ما به‌سویتان آمده تا برایتان بیان کند...) «...كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ» (مائده: ۱۵؛ «بسیاری از آنچه را که از کتاب [آسمانی] پنهان می‌داشتید»). این دو روایت از اخبار آحاد (روایات غیرمتواتر با راویان اندک) هستند و چندان قوتی ندارند.