تفسیر آیهٔ ۱۵۲ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ» (و قطعاً خدا وعدهٔ خویش را به شما راست گردانید، آن‌گاه که آنان را از پای درمی‌آوردید) تا پایان آیه. واژهٔ «حَسّ» با فتحه، کشتن به قصد ریشه‌کن کردن است.

روایات در داستان جنگ احد هم‌داستان‌اند و تاریخ نیز ثبت کرده است که مؤمنان در آغاز، بر مشرکان چیره و پیروز شدند، شمشیر در میانشان نهادند و به غارت اموالشان پرداختند؛ تا اینکه تیراندازان جایگاه خود را در کمینگاه خالی کردند. در این هنگام خالد بن ولید به همراه کسانی که با او بودند بر عبدالله بن جبیر و اندک تیراندازانی که با او مانده بودند هجوم آوردند و آنان را به شهادت رساندند، و از پشت سر بر مؤمنان تاختند. مشرکان نیز از گریز خود بازگشتند، شمشیر در میان یاران پیامبر خدا (ص) نهادند، هفتاد تن از آنان را شهید کردند و سپس مؤمنان را به سخت‌ترین شکستی دچار ساختند.

از این رو، سخن خدای متعال که می‌فرماید: «وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ» (و قطعاً خدا وعدهٔ خویش را به شما راست گردانید)، تثبیتِ راستیِ وعده‌اش به پیروزی—به شرط تقوا و شکیبایی—است؛ و کلام او: «إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ» (آن‌گاه که با اذن او آنان را از پای درمی‌آوردید)، بر همان غلبه بر دشمن در آغاز روز احد منطبق است که روزیِ آنان فرمود؛ و فرمودهٔ او: «حَتّٰى إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ عَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاكُمْ مٰا تُحِبُّونَ» (تا آن‌گاه که سستی ورزیدید و در کار با یکدیگر نزاع کردید و پس از آنکه آنچه را دوست می‌داشتید به شما نشان داد، نافرمانی کردید)، بر عملکرد تیراندازان تطبیق می‌کند؛ آن‌جا که میان خود اختلاف کردند، بر سر رها کردن پایگاه‌های خود و پیوستن به کسانی که همراه پیامبر خدا (ص) بودند تا به غنیمت دست یابند؛ از این رو سستی ورزیدند، در کار به نزاع برخاستند و از فرمان پیامبر مبنی بر اینکه در هیچ حالتی سنگرها را رها نکنند سرپیچی نمودند. بر این پایه، ناگزیر باید «فشل» را به ضعف رأی (سستی در تصمیم) تفسیر کرد؛ اما اینکه به معنای ترس و بزدلی باشد بر آنان صدق نمی‌کند، چراکه رفتارشان از سر ترس نبود، بلکه از طمع در غنیمت برمی‌خاست. و اگر فشل به معنای بزدلی بود، بر حال همهٔ مسلمانان منطبق می‌شد و در این صورت، واژهٔ «ثُمَّ» در فرمودهٔ او: «ثُمَّ صَرَفَكُمْ» (سپس شما را از آنان بازگرداند)، مفید تراخی رتبی (بیان مرتبهٔ بالاتر در کلام) می‌بود، نه تراخی زمانی.

همچنین واژهٔ «تنازع» دلالت دارد بر اینکه همگی آنان بر سستی و نافرمانی هم‌رأی نبودند، بلکه برخی از آن‌ها بر اطاعت و ماندن بر سر فرمان پیامبر پافشاری می‌کردند؛ و از همین رو خدای متعال در ادامه می‌فرماید: «مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيٰا وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَهَ» (برخی از شما دنیا را می‌خواهند و برخی از شما آخرت را می‌خواهند).

خدای متعال می‌فرماید: «ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ» (سپس شما را از آنان بازگرداند تا شما را بیازماید)؛ یعنی پس از آشکار شدن سستی و نزاع و نافرمانی، و خلاصه پس از پدید آمدن اختلاف میان شما، شما را از مشرکان بازداشت تا شما را امتحان کند و ایمانتان و پایداری‌تان را در راه خدا بسنجد؛ چراکه پراکندگیِ دل‌ها نیرومندترین عاملی است که گسترش آزمون الهی را اقتضا می‌کند، تا مؤمن از منافق، و مؤمنِ استوار در ایمان و پایدار بر اراده از فرد چندرنگ و زودمتزلزل بازشناخته شود. با این همه، خدای پاک و منزه به فضل خویش از آنان گذشت، چنان‌که فرمود: «وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْكُمْ» (و قطعاً از شما درگذشت).