تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ» (به کسانی که کفر ورزیدند بگو: به‌زودی مغلوب می‌شوید و گردآورده خواهید شد...) تا پایان آیه. «حشر» به معنای بیرون راندنِ گروهی از قرارگاهشان با اضطراب و به‌زور است و برای یک فرد به کار نمی‌رود؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً» (و آنان را گرد آوردیم و هیچ‌یک از ایشان را فرو نگذاشتیم؛ کهف: ۴۷). «مهاد» نیز به معنای بستر و زیرانداز است. ظاهر سیاق نشان می‌دهد که مراد از «الَّذِينَ كَفَرُوا»، مشرکان‌اند، همان‌گونه که در آیهٔ پیشین نیز: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ...» (بی‌گمان کسانی که کفر ورزیدند، هرگز بی‌نیازشان نمی‌کند...) ظاهر همین است، نه یهودیان؛ و این معنا با پیوستگیِ دو آیه سازگارتر است، زیرا این آیه غلبه بر آنان و گردآوریِ جبریِ ایشان به سوی دوزخ را بیان می‌کند، در حالی که آیهٔ گذشته به توانمندی و سرکشیِ آنان با تکیه بر اموال و فرزندان اشاره کرده بود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۱۲ و ۱۳ با هم

و در پند دادنِ مشرکان با یادآوریِ واقعهٔ بدر، اشاره‌ای است به اینکه مقصود از پیروزی و غلبه در آیات پیشین، چیرگی از راه کشتن و نابود ساختن است؛ پس در آیاتِ او تهدید به پیکار و جنگ نهفته است.

تفسیر آیه‌های ۱۰ تا ۱۸ با هم

دلیل نادرستیِ این سخن آن است که هرچند او در این گفته‌اش درست گفته که حقایق و طبایعِ اشیا جز به آفریدگار حکیمی که شریکی ندارد نسبت داده نمی‌شود، اما در این سخنش به خطا رفته که کلام در این آیه دربارهٔ طبیعت بشر و اموری است که به مقتضای این طبع پدید می‌آید؛ چرا که این سوره — چنان‌که دانستی — در مقام بیان این حقیقت است که خدای پاک و منزه بر همهٔ آفریدگان خویش در تمام احوالشان — از آفرینش و تدبیر گرفته تا ایمان و کفر و فرمان‌برداری و نافرمانی — قیّوم است؛ او خلق را آفرید و آنان را به سوی سعادتشان هدایت کرد، و کسانی که در دین او نفاق ورزیدند (منافقان)، یا به آیاتش کافر شدند (کافران)، یا با اختلاف‌افکنی در کتابش ستم و سرکشی کردند (اهل کتاب)، و کوتاه سخن همگی آنان که از شیطان فرمان بردند و پیرو هوای نفس شدند، هرگز نمی‌توانند خدا را به ستوه آورند و بر او چیره شوند و قیّومیّت او را برهم زنند؛ بلکه همهٔ این‌ها به تقدیر و تدبیر او در کار آفرینش بازمی‌گردد که قانون اسباب (علت‌ها و معلول‌ها) را استوار ساخته است تا سنّت امتحان الهی برپا گردد. ادامه در متن کامل

بنابراین چنان‌که می‌بینی، این سوره از سرشت و ویژگی‌های امت‌ها سخن می‌گوید، اما به شیوه‌ای گسترده که ابعاد آفرینش و تکوین آنان، و همهٔ پیامدهای آن را در مسیر زندگی‌شان از خصلت‌ها، اعمال نیک‌بختی و بدبختی، و طاعت و معصیت در بر می‌گیرد. ادامه در متن کامل

همچنین این آیات—یعنی فرمودهٔ خدای متعال: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لَا أَوْلَادُهُمْ» (بی‌تردید کسانی که کافر شدند، اموال و فرزندانشان چیزی از عذاب خدا را از آنان دفع نخواهد کرد) تا پایان نُه آیه—در مقام بیان این نکته است که کافران، هرچند آیات پروردگارشان را تکذیب کردند و نعمت‌هایی را که خداوند به آنان بخشیده بود تا به وسیلهٔ آن‌ها به خشنودی و بهشتش دست یابند دیگرگون ساختند، و بدان‌ها تکیه و اعتماد کردند و خود را به واسطهٔ آن‌ها از پروردگارشان بی‌نیاز پنداشتند و مقام او را به فراموشی سپردند، اما هرگز نمی‌توانند خدا را به ستوه آورند و مغلوب کنند؛ بلکه خداوند به زودی آنان را به سبب همان کارهایشان مؤاخذه خواهد کرد، بندگان مؤمنش را در برابر آنان یاری خواهد داد، و کافران را به سوی دوزخ گرد خواهد آورد، و چه بد جایگاهی است! ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۲ و ۱۳ با هم

در «مجمع البیان» دربارهٔ سخن خدای متعال: «قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ...» (بگو به کسانی که کفر ورزیدند: به‌زودی شکست خواهید خورد...) آمده است: محمد بن اسحاق از راویان خود نقل کرده است که گفت: هنگامی که پیامبر خدا (ص) در بدر بر قریش پیروز شد و به مدینه آمد، یهودیان را در بازار بنی‌قینقاع گرد آورد و فرمود: «ای جماعت یهود، از خدا پروا کنید مبادا همانند آنچه در روز بدر بر سر قریش آمد بر سر شما آید؛ و پیش از آنکه چنان بلایی بر شما فرود آید، اسلام بیاورید. شما به‌خوبی دانسته‌اید که من پیامبری فرستاده‌شده‌ام و این را در کتاب خود می‌یابید.» آنان گفتند: «ای محمد، فریفته نشوی که با گروهی بی‌تجربه رو‌به‌رو شدی که جنگ بلد نبودند و توانستی بر آنان دست یابی! به خدا سوگند، اگر با ما بجنگی خواهی دانست که مردمانِ جنگاور واقعی ماییم!» پس خدای متعال این آیه را نازل فرمود.

می‌گویم: این روایت را در کتاب «الدر المنثور» از ابن‌اسحاق، ابن‌جریر و بیهقی در «دلائل» از ابن‌عباس نقل کرده است، و قمی نیز در تفسیر خود نزدیک به همین معنا را روایت کرده است.

از آنچه پیش‌تر گذشت دانستی که سیاق آیات با نزول آنها دربارهٔ یهود چندان سازگار نیست، و آنچه با سیاق آیات تناسب بیشتری دارد این است که پس از غزوهٔ احد نازل شده باشند؛ و خدا داناتر است.