تفسیر آیهٔ ۴۶ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْكِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ » (و با اهل کتاب جز به شیوه‌ای که نیکوتر است مجادله نکنید، مگر با کسانی از آنان که ستم کردند). از آنجا که در آیهٔ « اُتْلُ مٰا أُوحِيَ إِلَيْكَ » (آنچه را به تو وحی شده تلاوت کن) تا آخر آیه، به تبلیغ و دعوت از راه تلاوت کتاب دستور داد، در پی آن به بیان چگونگی دعوت پرداخت؛ پس از مجادله با اهل کتاب—که بر پایهٔ اطلاق کلام، یهودیان و مسیحیان‌اند و مجوس و صابئین نیز به آنان ملحق می‌شوند—نهی فرمود، مگر با مجادله‌ای که نیکوترین مجادله باشد.

مناظره و گفت‌وگو تنها زمانی نیکو است که درشتی، طعنه و توهینی در بر نداشته باشد؛ بنابراین، از نشانه‌های نیکویی‌اش این است که با همراهی و همگامی قرین گردد؛ همراهی با مدارا و نرمی در گفتار، به‌گونه‌ای که طرف مقابل آزار نبیند، و اینکه مناظره‌کننده به هم‌صحبت خویش نزدیک شود تا بدون لجاجت و عناد، برای آشکار ساختن حق هم‌داستان و پشتیبانِ هم شوند. پس هرگاه نرمیِ سخن و نزدیکی دوسویه در مناظره فراهم آید، نیکویی‌اش دوچندان می‌شود و به نیکوترین شیوه درمی‌آید.

و از همین رو است که وقتی [خداوند] از مناظره با اهل‌کتاب مگر به نیکوترین شیوه نهی فرمود، کسانی از ایشان را که ستم ورزیده‌اند استثنا کرد؛ زیرا به‌قرینهٔ سیاق، مراد از ستمگری این است که طرفِ گفت‌وگو چنان باشد که مدارا، نرمی و نزدیک‌شدن به مقصود سودی به حالش نبخشد، بلکه مناظرهٔ نیکو را نوعی خواری و زبونی برای مناظره‌کننده بشمارد و آن را نیرنگ و فریبی برای بازگرداندنش از باورش بپندارد. پس در برابر چنین ستمگرانی، مناظره به نیکوترین شیوه راه به جایی نمی‌برد.

و باز به همین سبب، سخن را با بیان چگونگیِ نزدیک‌شدن به آنان و پایه‌ریزی مناظره بر کلمه‌ای مشترک پی گرفت؛ کلمه‌ای که هر دو طرف بر آن گرد آیند، به یکدیگر نزدیک شوند و برای آشکار شدن حق یکدیگر را یاری دهند؛ پس فرمود: « وَ قُولُوا آمَنّٰا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنٰا وَ أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُكُمْ وٰاحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ » (و بگویید: ما به آنچه به‌سوی ما نازل شده و آنچه به‌سوی شما فرود آمده ایمان آورده‌ایم، و خدای ما و خدای شما یکی است، و ما تسلیم اوییم)، و معنای آن روشن است.