تفسیر آیهٔ ۹۳ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ سَيُرِيكُمْ آيٰاتِهِ فَتَعْرِفُونَهٰا وَ مٰا رَبُّكَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ» (و بگو: ستایش برای خداست؛ به‌زودی نشانه‌های خود را به شما نشان خواهد داد تا آن‌ها را بشناسید، و پروردگارت از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست)؛ این آیه معطوف بر سخن پیشین است که فرمود: «فَقُلْ إِنَّمٰا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ» (پس بگو: من تنها از بیم‌دهندگانم). در این آیه بازگشتی است به آنچه پس از دستور توکل به پیامبرش (ص) دربارهٔ کار مشرکان بیان کرده بود؛ مبنی بر این‌که به‌زودی برای مشرکان فرجامی بد رقم خواهد زد، و میان بنی‌اسرائیل در آنچه درباره‌اش اختلاف دارند داوری خواهد کرد، و از نشانه‌های خویش آیاتی را به آنان نشان می‌دهد که ناگزیر به باورش شوند، و سپس بر پایهٔ اعمالشان به آنان پاداش و کیفر می‌دهد.

حاصل معنا چنین است: بگو ستایشِ نیکو از آنِ خدای متعال است در آنچه در فرمانروایی‌اش جاری می‌سازد؛ چراکه مردم را به آنچه خیر و سعادتشان در آن است فراخواند و مؤمنان به آیاتش را که تسلیم او شدند هدایت فرمود؛ اما تکذیب‌کنندگان را دل‌مرده ساخت و گوش‌هایشان را کر و دیدگانشان را نابینا کرد، پس گمراه شدند و آیاتش را تکذیب کردند.

و این سخن که فرمود: «سَيُرِيكُمْ آيٰاتِهِ فَتَعْرِفُونَهٰا» (به‌زودی نشانه‌های خود را به شما نشان خواهد داد تا آن‌ها را بشناسید)، اشاره است به آیهٔ پیشین که می‌فرمود: «وَ إِذٰا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنٰا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ» (و هنگامی که سخن بر آنان واقع شود، جنبنده‌ای از زمین برایشان بیرون می‌آوریم) [نمل: ۸۲] و آیات پس از آن. و عمومیتِ آشکار در تعبیر «آيٰاتِهِ» نشان می‌دهد که این سخن همهٔ نشانه‌هایی را در بر می‌گیرد که آنان را ناگزیر به پذیرش حق می‌سازد؛ چه آنچه پیش از برپایی قیامت برایشان آشکار شود و چه پس از آن.

و این سخن که فرمود: «وَ مٰا رَبُّكَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ» (و پروردگارت از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست)، خطاب به پیامبر (ص) است و به‌منزلهٔ بیان علت برای مطلب پیش از خود به شمار می‌آید؛ یعنی: ای گروه بندگان، اعمال شما در پیشگاه پروردگارت آشکار است و هیچ چیزی از آنچه حکمت اقتضا می‌کند، در برابر اعمالتان از دست نمی‌رود؛ از دعوت، هدایت، گمراه‌سازی و نشان دادن آیات گرفته، تا پاداش و کیفرِ نیکوکاران و بدکارانتان در روز قیامت.

این عبارت به‌صورت «عما يعملون» (با «یاء» غایب) نیز قرائت شده است، و چه بسا این قرائت راجح‌تر باشد که پیامش تهدید تکذیب‌کنندگان است. و در عبارت «رَبُّكَ» اضافه شدنِ «ربّ» به ضمیر کاف خطاب، دلجویی از پیامبر (ص) و قوت بخشیدن به اوست.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از ابن‌مسعود و او از پیامبر (ص) روایت کرده است که فرمود: «هرچه در قرآن به صورت «وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ» (و خدا از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست) آمده، با حرف "تـ" [مخاطب] است، و هرچه به صورت «و ما ربك بغافل عما يعملون» (و پروردگارت از آنچه انجام می‌دهند غافل نیست) آمده، با حرف "یـ" [غایب] است».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹۱ تا ۹۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَٰذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ» (من فقط مأمور شده‌ام پروردگار این شهر را بپرستم، همان که آن را حرمت بخشید و همه‌چیز از آنِ اوست...).

این سه آیه — از اینجا تا پایان سوره — فرجام این سوره‌اند و در آن‌ها روشن می‌شود که این دعوت حق، مژده‌رسانی و هشداری است که حجت را بر همگان تمام می‌کند، بی‌آنکه از کار و سرنوشت مردم چیزی به پیامبر (ص) واگذار شده باشد؛ بلکه کار و فرمان تنها به دست خداست، و او به‌زودی نشانه‌های خود را به آنان خواهد نمایاند تا آن‌ها را بشناسند، و او از کردارشان غافل نیست.