تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ » (پس هنگامی که نزد آن آمد، ندا داده شد که: پربرکت باد آن که در آتش است و آن که پیرامون آن است، و منزه است خداوند که پروردگار جهانیان است)؛ یعنی هنگامی که نزد آتش آمد و در کنار آن حاضر شد، ندا داده شد که: پربرکت باد... تا پایان آیه.

مراد از مبارک‌گرداندن («مبارکه»)، بخشیدنِ خیر فراوان است؛ گفته می‌شود: «بارَكَهُ»، «بارَكَ عَلَيْهِ» و «بارَكَ فِيهِ»، یعنی جامه‌ای از خیرِ بسیار بر او پوشاند و بدان مفتخرش ساخت. و در سورهٔ طه در همین فراز از داستان، سخن خدای متعال آمده است که:

«فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِيَ يٰا مُوسىٰ إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً وَ أَنَا» (پس هنگامی که نزد آن آمد، ندا داده شد: ای موسی، بی‌گمان این من پروردگار توأم؛ پس کفش‌هایت را بیرون آر که تو در سرزمین مقدس «طُویٰ» هستی و من...). «اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا يُوحىٰ» (طه: ۱۳؛ [...تو را برگزیده‌ام، پس به آنچه وحی می‌شود گوش فرا ده]). و از این آیه چنین دریافت می‌شود که مراد از «کسی که پیرامون آتش است» موسی است، یا او دست‌کم از کسانی است که پیرامون آتش‌اند؛ و برکت بخشیدن به او همان برگزیدنش پس از تقدیس اوست.

و اما دربارهٔ مراد از «مَنْ فِي النّٰارِ» (آن که در آتش است)، گفته‌اند معنایش کسی است که چیرگی و قدرتش در آتش آشکار شده است؛ چرا که بر پایهٔ سورهٔ قصص، سخن گفتنِ خداوند با موسی از درخت صورت گرفت و آتش گرداگرد آن درخت را فرا گرفته بود. بر این اساس معنا چنین است: پربرکت و والاست آن که با کلامش از دل آتش بر تو جلوه‌گر شد و به تو برکت بخشید؛ و سخن بعدی خداوند در این دیدگاه چنین خواهد بود:

« وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ » (و منزه است خداوند که پروردگار جهانیان است) پیراستن ساحت پاک اوست از اینکه جسم یا جسمانی باشد و مکانی بر او احاطه یابد یا دگرگونی‌های روزگار بدو راه یابد، نه اینکه این سخن برای به شگفتی آوردنِ موسی باشد، چنان‌که برخی پنداشته‌اند.

و گفته شده است: مراد از «مَن فِي النَّارِ» (کسی که در آتش است)، فرشتگانِ حاضر در آن هستند، همان‌طور که مقصود از «مَنْ حَوْلَهَا» (کسی که پیرامون آن است)، موسی (ع) است.

و گفته شده است: مقصود از آن [کسی که در آتش است] موسی (ع) است، و مراد از «مَنْ حَوْلَهَا» (کسی که پیرامون آن است) فرشتگان هستند.

و گفته شده است: در کلام تقدیری در کار است (چیزی حذف شده) و اصلِ عبارت چنین بوده: «بُورِكَ مَنْ فِي الْمَكَانِ الَّذِي فِيهِ النَّارُ» (با برکت باد کسی که در مکانی است که آتش در آن جای دارد)؛ و آن همان بقعهٔ مبارکی است که درخت در آن قرار داشت، چنان‌که در سورهٔ قصص آمده است. و کسی که در آن مکان بود، همان موسی است و پیرامون آن، سرزمین مقدس یعنی شامات است، و کسانی که در پیرامون آن هستند، پیامبرانِ ساکن در آن سرزمین از آل ابراهیم و بنی‌اسرائیل‌اند.

و گفته شده است: مقصود از «مَن فِي النَّارِ»، نور خدای متعال، و مراد از «مَنْ حَوْلَهَا»، موسی است.

و گفته شده است: مراد از «مَن فِي النَّارِ»، درخت است؛ زیرا آتش آن را احاطه کرده بود، و [مراد از] «مَنْ حَوْلَهَا» فرشتگانِ تسبیح‌گویند.

بیشتر این وجه‌ها از تحکمِ آشکار (سخنِ بی‌پایه و بی‌دلیل) خالی نیست.