تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالُوا اطَّيَّرْنٰا بِكَ وَ بِمَنْ مَعَكَ قٰالَ طٰائِرُكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ » إلخ (گفتند: ما به تو و کسانی که با تواند فال بد زده‌ایم. گفت: فال بدِ شما نزد خداست...). «تطیّر» همان فال بد زدن (بدشگونی پنداشتن) است؛ و از آنجا که با پرندگان بسیار فال بد می‌زدند، فال بد زدن را «تطیر» نامیدند و سهم و نصیب انسان از شر را نیز — چنان‌که گفته‌اند — «طائر» خواندند.

پس اینکه خطاب به صالح گفتند: « اِطَّيَّرْنٰا بِكَ وَ بِمَنْ مَعَكَ » (ما به تو و همراهانت فال بد زده‌ایم)؛ یعنی ما به تو و کسانی که به تو ایمان آورده و همراهت شده‌اند فال بد زده‌ایم، چرا که قیام تو به دعوت و ایمان آوردنِ آنان، با گرفتاری‌ها و بلاهایی که بدان دچار شده‌ایم هم‌زمان گشت؛ از این رو به تو ایمان نمی‌آوریم.

و اینکه [صالح] خطاب به قوم فرمود: « طٰائِرُكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ » (طالعِ شما نزد خداست)؛ یعنی سهم شما از شر — که همان عذاب ناشی از اعمال خودتان است — نزد خدای پاک و منزه است.

و از این رو، از سخنِ « طٰائِرُكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ » (طالعِ شما نزد خداست)، با گفتهٔ « بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ » (بلکه شما قومی هستید که آزموده می‌شوید) اِضراب کرد (از آن روی گرداند تا حقیقت دیگری را بازگوید)؛ یعنی شما با خیر و شر آزموده می‌شوید تا مؤمنانتان از کافرانتان و فرمان‌بردارانتان از نافرمانانتان متمایز شوند.

و معنای آیه چنین است: قوم گفتند: ای صالح، ما به تو و همراهانت فال بد زده‌ایم، پس هرگز ایمان نمی‌آوریم و آمرزش نمی‌جوییم. صالح گفت: طالعتان که سهم شما از شر در آن است، نزد خداست و آن همان کارنامهٔ اعمال شماست؛ و من و همراهانم در سرنوشت شما اثری نداریم تا این بلاها را به سوی شما کشانده باشیم، بلکه شما قومی هستید که با این امور آزموده و امتحان می‌شوید تا مؤمنتان از کافرتان و فرمان‌بردارتان از گناهکارتان بازشناخته شود.

و چه بسا گفته شده که منظور از «طائر» همان سببی است که آنچه از خیر به انسان می‌رسد از آن سرچشمه می‌گیرد، و شر نیز همین‌گونه است؛ زیرا آنان همان‌طور که با پرنده فال بد می‌زدند، به آن فال نیک هم می‌زدند، و «طائر» نزد آنان امری بود که خیر و شر را پیش روی انسان می‌نهاد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ كُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ كِتٰاباً» (اسراء: ۱۳) (و کارنامهٔ هر انسانی را به گردنش آویخته‌ایم و روز قیامت برای او نامه‌ای بیرون می‌آوریم). و از آنجا که هر خیر یا شری که به انسان روی می‌آورد به قضای خدای پاک و منزه است و در کتابی نگاشته شده، پس «طائر» همان کتابی است که مقدرات انسان در آن محفوظ مانده است.

و اشکال این سخن آن است که ظاهرِ ادامهٔ آیهٔ اسراء نشان می‌دهد مراد از «طائر»، کارنامهٔ اعمال است نه کتاب قضا و قدر؛ چنان‌که این سخنِ الهی بر آن دلالت دارد: « اِقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفيٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً » (کتابت را بخوان، امروز خودت برای حسابرسی از خودت بسنده‌ای).

و گفته شده معنای « بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ » (بلکه شما گروهی هستید که آزموده می‌شوید) این است که: عذاب می‌شوید؛ اما معنایی که ما در ابتدا بیان کردیم مناسب‌تر است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۵ تا ۵۳ با هم

این آیات گزارشی کوتاه از داستان صالح پیامبر (ع) و قوم اوست، و همان‌طور که پیش‌تر بدان اشاره شد، در این آیات جنبهٔ هشدار و بیم‌دادن بر جنبهٔ بشارت غلبه دارد. ادامه در متن کامل