تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ نمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقٰالَ أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ » (نمل: ۲۲؛ «پس چندان درنگ نکرد که [هدهد آمد و] گفت: از چیزی آگاه شده‌ام که تو به آن آگاه نشده‌ای، و از سبأ خبری قطعی و مهم برایت آورده‌ام»). ضمیرِ « فَمَكَثَ » (درنگ کرد) به سلیمان برمی‌گردد و این احتمال نیز هست که به هدهد بازگردد؛ سیاقِ پیشین احتمال نخست را تأیید می‌کند و سیاقِ پسین احتمال دوم را. مراد از «احاطه»، دانشِ کامل و فراگیر است، و سخن او: « وَ جِئْتُكَ » به‌منزلهٔ عطفِ تفسیر برای این سخن پیشینِ اوست: « أَحَطْتُ ». «سبأ» شهری در یمن بود که در آن روزگار پایتخت آن سرزمین به شمار می‌رفت، «نبأ» خبری است که اهمیت ویژه‌ای دارد، و «یقین» چیزی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد.

معنای آیه چنین است: سلیمان—یا هدهد—زمانی نه چندان دراز درنگ کرد؛ سپس هدهد حاضر شد و سلیمان دربارهٔ غیبتش از او بازخواست کرد و سرزنشش نمود؛ آنگاه هدهد گفت: به دانشی دست یافته‌ام و بر چیزی احاطه پیدا کرده‌ام که تو بر آن احاطه نیافته‌ای، و از سبأ خبری مهم و بی‌تردید برایت آورده‌ام.

از این توضیح روشن می‌شود که در آیه حذف و کوتاه‌گویی (ایجاز) وجود دارد. و گفته شده سخن هدهد که گفت: « أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ » (به چیزی احاطه یافته‌ام که تو بر آن احاطه نیافته‌ای)، برای فرونشاندنِ شدّتِ خشم سلیمان (ع) در آن تهدید و سخت‌گیری‌ای بود که بر او روا داشته بود.