تفسیر آیهٔ ۶۳ سورهٔ نور

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعٰاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً » تا پایان آیه. «دعاء الرسول» همان فراخواندنِ مردم از سوی پیامبر به کاری از کارهاست؛ مانند دعوت کردن آنان به ایمان و عمل صالح، فراخواندنشان تا در کاری همگانی با آنان مشورت کند، دعوت آنان به نماز جماعت، و فرمان دادن به ایشان درباره چیزی از امور دنیا یا آخرتشان؛ که همهٔ این‌ها فراخواندن و دعوتی از سوی آن حضرت (ص) به شمار می‌آید.

و گواه بر این معنا، سخنِ خدای متعال در پایان آیه است: « قَدْ يَعْلَمُ اللّٰهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوٰاذاً » و عبارت‌های پس از آن. و هشداری که در پی آن به سرپیچی‌کنندگان از فرمان پیامبر (ص) داده می‌شود نیز بر همین معنا گواهی می‌دهد، چنان‌که پوشیده نیست. افزون بر این، این معنا با سیاق آیهٔ پیشین سازگارتر است؛ چراکه آن آیه کسانی را می‌ستاید که دعوت پیامبر را اجابت می‌کنند، نزد او حاضر می‌شوند و تا اجازه نگیرند از او جدا نمی‌شوند، و این آیه کسانی را سرزنش و تهدید می‌کند که پیامبر آنان را فرامی‌خواند، اما دزدانه و با پناه‌گرفتن پشت سر دیگران می‌لغزند و می‌روند، بی‌آنکه به دعوت او اهمیتی بدهند یا به آن اعتنا کنند.

از همین جا سستی این سخن دانسته می‌شود که گفته‌اند: مقصود از دعای پیامبر (ص)، شیوهٔ صدازدن و خطاب‌کردن اوست؛ بدین معنا که باید او را با بزرگداشت یاد کرد و در صدازدن، میان او و دیگر مردم برابری نگذاشت؛ پس به او نگویند: «يا محمد» (ای محمد) یا «يا ابن عبد الله» (ای پسر عبدالله)، بلکه بگویند: «يا رسول الله» (ای پیامبر خدا).

همچنین نادرستی این سخن نیز آشکار می‌شود که گفته‌اند: مقصود از دعا، نفرین پیامبر بر آنان است اگر او را به خشم آورند؛ بنابر این، آیه از اینکه با خشمگین‌کردن پیامبر خود را در معرض نفرین او قرار دهند نهی می‌کند، زیرا خدای متعال دعای او را رد نمی‌کند. نادرستی این دو سخن از آن روست که ادامهٔ آیه با هیچ‌یک از این دو وجه سازگار نیست.

و سخن خدای متعال که می‌فرماید: « قَدْ يَعْلَمُ اللّٰهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوٰاذاً » (بی‌گمان خدا کسانی از شما را که پنهانی و با پناه‌بردن به دیگری از میان جمع بیرون می‌روند می‌شناسد). «تسلّل» یعنی بیرون‌رفتن از جمع با نرمی و زیرکی (مانند بیرون‌کشیدن شمشیر از نیام، از ریشهٔ «سَلّ السيف من غِمده»)، و «لواذ» یعنی پناه‌بردن به دیگری و خود را پشت سر او پنهان‌کردن. معنای آیه چنین است: بی‌گمان خدا از میان شما کسانی را می‌شناسد که از میان مردم بیرون می‌روند، در حالی که به دیگران پناه می‌برند و پشت آنان پنهان می‌شوند و بازمی‌گردند، بی‌آنکه به فراخوان پیامبر اعتنا و توجهی داشته باشند.

و سخن خدای متعال که می‌فرماید: « فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخٰالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَهٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ » (پس کسانی که از فرمان او سرپیچی می‌کنند، باید بترسند از اینکه فتنه‌ای به آنان برسد یا عذابی دردناک گریبان‌گیرشان شود). با توجه به معنایی که گذشت، ظاهر سیاق آیه نشان می‌دهد که ضمیر در « عَنْ أَمْرِهِ » (از فرمان او) به پیامبر (ص) برمی‌گردد و مقصود از آن، همان فراخوان اوست. از این رو، در آیه هشداری است به سرپیچی‌کنندگان از فرمان و دعوت پیامبر (ص) از اینکه فتنه‌ای—که همان بلا و گرفتاری است—یا عذابی دردناک به آنان برسد.

و گفته شده است که ضمیر « عَنْ أَمْرِهِ » به خدای پاک و منزه برمی‌گردد؛ و هرچند در این آیه فرمانی از سوی خدای متعال نیامده، ولی نهیِ یادشده در سخن او که فرمود: « لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ » (دعوت پیامبر را نپندارید...) در معنای «دعوت پیامبر را اجابت کنید» است، و این خود یک فرمان است. با این حال، وجه نخست موجه‌تر و پذیرفتنی‌تر است.

بحث روایی

و در همان تفسیر دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعٰاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً » (صدا زدنِ پیامبر را در میان خود مانند صدا زدنِ یکدیگر قرار مدهید [نور: ۶۳]) آمده است که فرمود:

«لا تدعوا رسول الله ص كما يدعو بعضكم بعضا» (پیامبر خدا (ص) را آن‌گونه که یکدیگر را صدا می‌زنید، صدا نزنید).

و در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ سخن خدای عزّوجلّ: « لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعٰاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً » (خواندنِ پیامبر را در میان خود مانند خواندنِ یکدیگر قرار مدهید [نور: ۶۳]) آمده است که می‌فرماید:

«لا تقولوا:يا محمد و لا يا أبا القاسم-لكن قولوا:يا نبي الله و يا رسول الله:» نگویید: «ای محمد» و نه «ای اباالقاسم»؛ بلکه بگویید: «ای پیامبر خدا» و «ای فرستادهٔ خدا».

می‌گویم: مانند این روایت از ابن‌عباس نیز نقل شده است، و پیش‌تر گذشت که ذیل (پایان) آیه با این معنا چندان سازگار نیست.